ՊԼՍՏԱՆ ԵՎ ԱՆՈՐՍԱԼԻ

(2017-2020)

Ինչպես կարդալ. էստեղ ճիշտ ու սխալ ձև չկա, իհարկե, կարևորն իմանաք, որ բոլոր սևատառ բառերը՝ հղումներ են, որ ձեզ հիմնական տեքստից կշեղեն-կտանեն ուրիշ մի տեղ։ Այո’, կարող եք մոլորվել։ Ինչպես և ես եմ հաճախ մոլորվել գրելիս։ Բայց և միշտ կարող եք այդ նոր բացած պատուհանը փակել ու վերադառնալ հիմնական տեքստին։ Եթե նախընտրում եք չշեղվել, կարող եք վերադարնալ այդ հղումներին վերջում։ Իսկ հիմա սեղմեք այս ենթվերնագրի վրա, եթե ուզում եք մի փոքր ավելին իմանալ։

Խառնապատում

Դե ինչ, փորձեմ էլի, փորձը փորձանք չի։ Մտքումս, ճիշտ ա, ռուսերեն էր գրվում, բայց դե մեկ ա լեզվի խնդիրը կա․․․ մարդն էլ չիմանա՝ իր մայրենի լեզուն որն ա․․․ հայրենի ա, մայրենի ա․․․ դե երևի մայրենիս՝ հայերենն ա, քանի որ համաձայն ընտանեկան առասպելների՝ մամաս ու ամբողջ մայրական կողմս հայերեն էին հետս խոսում, իսկ պապաս ու հայրական կողմը՝ հիմնականում, ռուսերեն։ Ըստ այդ նույն առասպելների, մորս կողմի մեծ տատի հետ էլ՝ Աշտարակի բարբառով էի խոսում։ Բայց դե արդյունքում հայերեն կարդալ չէի սիրում, չնայած հայկական դպրոց էի գնում, անգլիական թեքումով։ Բայց երևի հենց դպրոցն էր մեղավոր, որ հայ գրականությունն ինձ համար՝ վատ տպագրված, գորշ, իրարից ոչնչով չտարբերվող պարտադրված Րաֆֆու սամվելներ էր՝ հաստափոր, դեղնած էջերով, մանրատառ անվերջանալի միապաղաղ բնության նկարագրություններով։ Արտաքուստ լավ, պարկեշտ, համեստ աշակերտ էի։ Ուշիմ, ինչպես բնութագրել էր ուսուցչուհիներիցս մեկը, որից և առաջին անգամ լսեցի ականջիս բավականին անդուր  թվացող էդ խոսքը։ Դպրոցի հոտ էր գալիս էդ խոսքից։ Հիմա հաստատ կարող եմ ասել, որ դպրոցս էր մեղավոր, որ ես հայերեն էդպես էլ կարգին չսովորեցի, քանի որ այն իր կեղծ պաթոսով աննկարագրելի զզվանք առաջացրեց մոտս հայ գրի և գրականության հանդեպ։ Համոզված եմ, որ պապիս-տատիս թողնեին էդ գործը տենց տխուր չէր լինի։ Հետո տարիներ անց Մոսկվայում նոր սկսեցի հայերենի համն ու հոտը զգալ, գրաբար էի սովորում, արևմտահայերեն, վերջապես սկսեցի հավեսով կարդալ և նույնիսկ գրելու փորձեր էի կատարում, բայց, ավաղ, արդեն շատ ուշ էր։ Եվ եթե ինչ-որ չափով կարող եմ ասել, որ հայերենը մայրենիս ա, ապա պիտի առաջին հերթին պապիս պատմած հեքիաթներին շնորհակալ լինեմ։ Այսպիսով, մեղքը բարդեցինք հայկական դպրոցի վրա, շարժվենք առաջ։ Բայց չէ՜, մի րոպե։ Ուզում եմ շեշտեմ, որ շատերը (ի նկատի ունեմ, երևի, իմ ապագա ընթերցողների հոծ բանակը, հահա՜, թեպետ կասկածում եմ, որ գրվելիքս զուտ ներքին օգտագործման համար ա) կարող են ճշգրտում պահանջել, թե խոսքը գնում ա սովետահայ դպրոցի մասին։ Էստեղ պիտի մի քիչ դիմադրեմ ու թպրտամ, քանի որ կարծում եմ, որ տվյալ դեպքում սովետն էդքան էլ կապ չունի։ Դե ընդհանուր առմամբ ուսման և սիստեմի հանդեպ զզվանք առաջացնելու հարցում, իհարկե, ունի։ Բայց էդ անտեր պաթոսը, որ ասում եմ, ավաղ, համահայկական ա, աչքիս։ Եվ մեր արևմտահայ եղբայրներն էլ շատ հետ չեն մնում էդ առումով։

Մի խոսքով, դպրոց համարյա չէի գնում։ Փառք Աստծո, մամաս քնել շա՜ատ էր սիրում։ Մի սենյակից մյուսը գոռում էի՝ մամ, կոկորդս ցավում ա ինչ-որ  – քնաթաթախ հետ էր գոռում՝ դե, ուզում ես` էսօր մնա տանը։ Որ սուտս շատ չզռա ու խիղճս շատ չտանջի որոշ ժամանակ մնում էի անկողնում պառկած։ Քանզի ոչ միայն ուշիմ էի, այլև՝ խղճով։ Ու գիրք էի կարդում։ Ռուսերեն։ Եթե մաման պիտի գնար գործերով Ակադեմիա, ցուցակ էի կազմում, որ գրադարանից գրքեր բերի ինձ համար։ Շարում էի անկողնուս կողքի աթոռին ու հերթով կարդում։ Ու չկար դրանից ավելի մեծ հաճույք։ Մինչև ռուսական դպրոց տեղափոխվելը, այսինքն մինչև տասնչորս տարեկան՝ ինչ ասես չէի կարդում, բայց սիրածս հերոսները խուժան էին և արկածախնդիր, խելացի, անվախ, հանդուգն ու կարևորը՝ ազատամիտ ու ազատասեր։ Շատ էի սիրում տարատեսակ դյումաներ, շերլոք հոլմսեր, ժյուլ վերներ, վալտեր սքոթներ  և այլևայլ արկածային, խորհրդավոր ու ֆանտաստիկ պատմություններ։ Ճիշտն ասած՝ մինչև օրս էլ սիրում եմ։ "Գեղեցիկը" ինձ չէր հուզում։ Ինչքան քիչ բնություն ու քացրիկ-մաղցրիկ սիլի-բիլի՝ էնքան լավ։ Ծայրահեղական այդ ընդվզումս հասել էր էն աստիճանի, որ Էրմիտաժով ես ու Լիլոն, որ իմ բոլոր տարիների "ամենադոստ" ընկերս էր, ցուցադրաբար փակ աչքերով էինք անցնում, մեկ-մեկ հաջողացնելով աչք գցել հին հունական արձանների պուպուլիկներին։ Մի խոսքով ամեն տեսակի "հուզիչը"՝ տաղտկալի անտանելի էր։  "Ղզիկ" մի բան։ Շատ տարածված էն թվերին մի խոսք,  գիտեի, որ թուրքերեն ա, բայց իմաստը մինչև վերջ չգիտեի էլ երևի թե։ Իսկ ես տղա եմ։ Պապիս իսկական "տղա" թոռը։ Սենյակիս կենտրոնում հին կանաչ թախտի կտորներից կառուցված ծովահենի նավս ա։ Իսկական նավ, իր ամեն ինչով։ Նավամատյանով, պատառոտած առագաստներով, դրոշով, ռոմի շշով և այլն։ Հիշողությունս ծակ ա, ծակվել ա ու ծակերը գնալով լայնանում են (պատճառներից մեկը, երևի թե, որ որոշեցի  գրել), հիմա մեռնեմ չեմ հիշի, թե որ թվերն էին, բայց հիշում եմ, որ շունս՝ Մուլտիկը, որ մեռավ, օրերով նավախցումս փակված տառապում էի։ Մի քանի տարի էդ նավի մեջ էի ապրում, տնայիններս էլ էի էնտեղ անում, որ գոնե մի քիչ հետաքրքրացնեմ ձանձրալի դպրոցական առօրյաս։ Եթե, իհարկե, անում էի տնային։ Դպրոցից զզվում էի։ Ոնց եմ հաջողացրել "հարվածային" լինել և "ուշիմ" աշակերտի համաբավ հանել, գաղափար չունեմ։ Դաս պատասխանելս չեմ հիշում ընդհանրապես։ Հիշում եմ միայն, որ կանչում էին գրատախտակի մոտ, ոտքերս յոթ տակ իրար փաթաթած նստած տեղիցս  կիսով չափ վեր էի կենում ու, ձեռքերս մեջքիս հետևը կապ գցած,  համեստ մկնիկի ձայնով ասում էի, որ անցած դասին չեմ եղել, չեմ իմացել ինչ էր տնայինը։  Էդ հայկական դպրոցից հիշում եմ միայն մի քանի դրվագ, դասի ընթացքում հիմնականում զբաղված էի դասագրքի նկարները ներկելով ու երազելով։ Լավ հիշում եմ, որ բոլոր նկարները սև ու սպիտակ էին, ուրվագծերով, ոնց որ հատուկ ներկելու համար լինեին։ Հատկապես ծառերի տերևները։ Հիմա շատ մոդա են դարձել ներկելու գրքերը, բրիտանացի գիտնականների պնդմամբ, էդ պրոցեսը նյարդերը հանգստցնող, գրեթե մեդիտատիվ ազդեցություն ունի մարդու հուզական աշխարհի վրա։ Էնպես որ երևի էդ ներկելուն պիտի շնորհակալ լինեմ, որ դպրոցի հանդեպ զզվանքս ավելի վայրագ դրսևորումներ չունեցավ։ 

Հիմա բռնացրեցի ինձ, որ փաստորեն գրվելիքս ոչ այլ ինչ է, քան հուշ։ Ես կասեի հայոց լեզվի շարադրություն «Իմ մանկությունը» թեմայով։ Կամ ինչո՞ւ չէ՝ «Իմ կյանքի պատմությունը»։ Իսկ թե ում է հետաքրքրում քո կյանքի պատմությունը, Սոնա ջան, դա մեզ տվյալ պահին բնավ չի հետարքրում, քանի որ մեզ տվյալ պահին հաճույք է պատճառում այս պրոցեսը։ Օրինակ, պրոցեսը որ հայերեն չի, բա ո՞նց ասեմ։ Ընթացք, գործընթաց․․ նե տո էլի։  Լավ, ուրեմն, լեզվի հարցը պարզեցինք, որ պարզվելիք չի․․․ անցնենք առաջ․․․ հա, ինչ էի ասում․․․ Ուրեմն ահագին ժամանակ տղա էի։ Հորս հետ մի օր լուրջ կռիվ էի տալիս, թե էս ի՞նչ օրն եք գցել ինձ, ինչո՞ւ եմ աղջիկ, ինչի՞ ինձ հարցնող չեղավ։ Հերս էլ, թե ինչի՞ ես ուզում տղա լինել, աղջիկները դուրդ չե՞ն գալիս։ Իհարկե, ասում եմ, ի՞նչ դուր գալու բան են։ Դե ուրեմն, ասում ա, ամեն ինչ ճիշտ ա։ Հենց դրա համար էլ աղջիկ ես, որ տղաներն են դուրդ գալիս։ Է՜, վրդովվում եմ, բան չես հասկանում։ Տեսնելով, որ շատ եմ տառապում, խոստացավ, որ, եթե ծիածանի տակով հաջողացնեմ անցնել, կարող ա մի բան ստացվի։ Ուրիշ ձև չկա։ Ընտանեկան առասպելներից մեկի համաձայն մամայիցս լուրջ պահանջել եմ, թե "роди меня обратно": Հիմա պետք ա ասեմ, որ բավականին գոհ եմ, որ ինձ թողել են ոնց որ կամ ու ծիածանի տակով էդպես էլ չհաջողվեց անցնել, ու երբեք լեսբիական ոչ մի լուրջ նկրտումներ չեմ նկատել մոտս, հակառակը, այդ ողջ «տղայական» շրջանումս բարեհաջող կերպով տղաների էի սիրահարվում։ "А где же ваши принципы?", ինչպես ասվում ա հին ռուսական անեկդոտում։ Սկզբունքներիս և սեռական տվայտանքներիս մասին թող մտածեն նրանք, ում դա հետաքրքրում է։ Ասեմ միայն, որ ահագին ժամանակ փորձում էի տղայի նման կանգնած չիշիկ անել և բավակնին վարպետացել էի էդ գործում։

Թող իմ սիրելի ընթերցողի մոտ թյուր տպավորություն չստեղծվի, թե ես գաղափար ունեմ ի՜նչ եմ պատրաստվում գրել, և թե ինչի հանկարծ որոշեցի գրել ընդհանրապես։ Իմանալով ինձ, կասկածում եմ, որ հենց էս գործի «իմաստը» տեսնեմ, հավեսս անմիջապես կփախչի։ Դե երևի մեղավորներից մեկը՝ նոր նոութբուքս ա։ Ու ավստրալիական ոչ շատ ցուրտ, բայց բավականին անդուր ձմեռը։ Գործերս թողած, անկողնում վերընկած, տաքուկ փաթավել եմ նոր բրդյա ծածկոցիս մեջ ու ձևացնում եմ, իբր կարևոր մի բան եմ անում։ Իբր թե գրող եմ։ Հավես ա։ Ամենահավեսը՝ ստեղնաշարի կտկտոցն ա։ Ահագին ջղայնացնում ա, որ էս ստեղնաշաարի վրա ռ-ն ու ր-ն թարս տեղերում են, ու ես հա խարնվում եմ, ահա՝ տեսեք հատուկ չեմ ուղղի հիմա, որ տեսնեք։ Իսկ թե ովքեր եք «դուք», որ պիտի տեսնեք, դրա մասին առայժմ լուրջ չեմ ուզում մտածել։ Մտերիմներս, սիրելիներս, թոռներս, հայ ընթերցասեր հասարակությունը,  համաշխարհային արվեստի և գրականության գիտակները, տիեզերական Մեծն գրադարանի արխիվիստները և ընթերցասերները․․․ Նե զնայու։ Գիտեմ միայն, որ տվյալ պահին ինձ միանգամայն բավականացնում ա այն փաստի գիտակցումը, որ կարելի ա կյանքս ինչ-որ պատմության տեսքով ներկայացնել, որ կարդամ՝ տեսնեմ, մի բան ստացվե՞լ ա, մի բան ստացվո՞ւմ ա, թե՞ չէ։ Էնքան միամիտ չեմ, որ հավատամ, թե գրածիս ամեն բան ճիշտ ու ճշմարիտ ա լինելու, քանի  որ եթե նույնիսկ սրտանց հավատայի, որ բառերով հնարավոր ա կյանք վերարտադրել, գիտակցում եմ, որ հիշողությունն ամեն դեպքում մեզ խաբում ա, ու էդ անխուսափելի խաբեությունից ու պատրանքից փրկվելու ձևերից մեկն էլ էն ա, որ ընդունես խաղի կանոնները ու մասնակցես խաղին, խաղաս ու վայելես։ Ասածս էն ա, որ կարող ա տեղ-տեղ պուճուր-մուճուր խաբխբեմ, հիմնականում՝ միամիտ, ոչ դիտավորյալ, քանի որ նախ և առաջ ինքս եմ ուզում հասկանալ ինչ-որ բաներ։ Օրինակ, ես, էսօրվա Սոնաս, բացի իմ էդ հիշողություններից, որ իսկի պարզ էլ չի՝ հիշողություն են, թե հերթական պատրանք, ի՞նչ կապ ունեմ էն դեղնած սև ու սպիտակ լուսանկարների վրայի Սոնայի հետ, կամ, օրինակ՝ ո՞րն էր էդ Սոնա կոչեցյալի իսկական հայրենիքը, և հիմա որտե՞ղ ա, կամ էլ թե ես, որ էսօր իբր Սոնա եմ, իրականում ի՞նչ եմ։

Էն որ ամեն ինչ պատրանք ա, փոքրուց էի կասկածում։ Ուրեմն, շատ-շատ պուճուր ժամանակ ես վայ թե սուբյեկտիվ իդեալիստ էի, եթե, իհարկե, ճիշտ եմ հիշում, թե սուբյեկտիվ իդեալիզմը որն ա՝ մեր դիալեկտիկ մատերիալիզմի դասագրքի ձևակերպմամբ։ Գուգլ մտնելու հավես չկա հիմա բայց։ Համենայն դեպս, ինձ թվում էր, որ ամբողջ տիեզերքը իմ գլխից ա ծնվել, ես կասէի նույնիսկ իմ հիվանդ երևակայության արդյունքն ա։ Որովհետև նենց չէր, որ ես ինձ Աստված էի զգում, չէ՛, համենայն դեպս՝ ոչ շատ գոհ ու զորավոր աստված էի։ Ես մոլորված էի ու հստակ չգիտեի, թե ինչ պիտի անեմ էս ամենի հետ։ Ու էնպես էր, որ ինչ-որ պահի էդ իմ ծնած աշխարհն էնքան էր արդեն բարդացել, խորացել ու անկառավարելի դարձել, որ փորձում էր ինձ խաբեր ու ֆռռացներ։ Ու ես գրեթե հավատում էի ստեղծածս աշխարհի օբյեկտիվ գոյությանը։  Տե՛ս, Սոնա ջան, էս քո մաման ա, աշխարհի ամենալավ, ամենասիրուն, ամենահասկացող, ամենա-ամենա մաման, էս քո աշխարհի ամենախելոք, ամենատաղանդավոր պապան ա, էս քո ամենա-ամենա տատիկն ու պապիկն են, ու բոլորը քեզ գժի պես սիրում են։ Ու տե՛ս, տե՛ս, թե ինչ զիլ ա ամեն-ինչ, ծառ ու ծաղիկ, սար ու ձոր, ամպ ու արև, անձրև ու ձյուն։ Բայց կասկածամիտ ուղեղս հրաժարվում էր ընունել այդ սիրառատ հրաշք աշխարհի օբյեկտիվ իրողությունը։ Տենց որ լիներ, սիրտս երջանկությունից կտրաքեր, երևի։ Հաստատ էստեղ մի բան էն չի։ Միակ բանը, որ խելքին մոտիկ ա՝ մութ անծիր անդունդն ա։ (Էստեղ մի քանի հավես բան տեսա էն օրը…)  Մնացածը՝ պատրանք ա։ Հիշում եմ, որ գիշերները ժամերով կարող էի նայեի սենյակիս պատին վարագույրի գցած պարող ստվերներին ու փորձում էի հասկանալ, թե ինչով են դրանք տարբերվում ինձ շրջապատող «ռեալ» աշխարհից։ Համոզված էի՝ աչքերս հիմա, որ փակեմ՝ աշխարհը կանհետանա։ Եվ հնարավորինս ձգում էի էդ պահը։ Խոհանոցից հասնող աման-չամանի խաղաղ չխկչխկոցը, ջրի ձայնը, մամայի քայլերը, իհարկե, շատ համոզիչ էին։ Թմրեցնող, քնաբեր։ Բայց չէր խանգարի մեկ անգամ էլ ստուգել՝ մաաա՜մ, մի հատ կգա՞ս։ Դուռս բացվում ա, մաման ժպտում ա, որովհետև լավ գիտի արդեն, թե ինչ պիտի ասեմ։ Մամ, մի բաժակ ջուր կբերե՞ս։ «Չեմ հասկանում, ինչի՞ ա միշտ պառկելուց հետո ջուր խմելդ բռնում։» Դե արի ու բացատրի․․․ 

Մեկ-մեկ փորձում էի բացատրել։ Դե կամ պարզել ինչ-որ հարցեր։ Մի անգամ, հիշում եմ, պապայիցս կպել էի, թե էդ ո՞նց ա ախր, որ ինչ-որ բան ընդհանրապես գոյություն ունի, որովհետև շատ ավելի տրամաբանական կլիներ, եթե ոչինչ չլիներ։ Ո՞ւմ համար դա կլիներ ավելի տրամաբանական, ասում ա հայրս, եթե ոչ ոք չլիներ։ Ընդհանրապես տենց խորը-ծակ-փիլիսոփայական զրույցեր ահավոր սիրում էի։ Հիշում եմ աղոտ, որ մի օր երկար-բարակ Ռուզանի հետ ստվերների ու իրականության մասին էինք զրուցում, թեպետ Պլատոնին, իհարկե, ծանոթ չէի դեռ։ Հետո հորս հաճախ տանջում էի անսահմանության պահով։ Բա հետո՞, բա դրանի՞ց առաջ, բա դրանի՞ց առաջ, և այլն։ Ու թե հերս ճարահատյալ առաջարկում էր ամենակալ Արարչի գոյությունը, «բա Դրանի՞ց առաջ»-ի պատասխաններն արդեն բնավ համոզիչ չէին և էսպես թե էնպես բերում էին իմ սիրված մութ անծիր անդունդին։ Անսահմանության ընկալման վերապրումներիցս մեկը շատ վառ եմ հիշում՝ ճաշասենյակի բազմոցին փորի վրա պառկած եմ, աչքերս փակ, ու փորձում եմ պատկերացնել տիեզերքի կառուցվածքը։ Ահա բոլոր այդ աստղերն ու  մոլորակները, անվերջ, անթիվ, անհամար, անսահման․․․ Դրանից ավելի խորը երեևի թե երբեք չեմ մոտեցել անսահմանության ընկալմանը։ Բայց ամենացնցողն էն էր, որ այդ պահին պայծառացա նաև, որ այդ ամբողջ անսահմանությունը տեղավորվում ա իմ մտքի մեջ, ու ես այդ ողջ ընթացքում զգում եմ բազմոցի ծածկոցի թեթևակի փոշու հոտը։ Բայց դե թող մոտդ թյուր տպավորություն չստեղծվի, իմ սիրելի ընթերցող, որ ես չափից ավելի «տարած» երեխա էի, որ մշտապես մտատանջվում էր նման փիլսոփայական հարցերով։ Դա պարզապես իմ ընդհանուր մոտավոր և էն էլ ոչ շատ կայուն աշխարհընկալումն էր վաղ հասակում, իսկ այդ լուրջ զրույցներից շատերն էլ կարող էին վարվել գլխի վրա կանգնած դիրքում կամ գլուխկոնծի տալու ընթացքում։ Որովհետև մանուկ հասակում ես նաև շատ էի սիրում կանգնել գլխի վրա և գլուխկոնծի տալ։ Ընդհնարապես, մարդկանց երևի թե սարսափեցնում էի իմ լուրջ ու մռայլ տեսքով (հաստ հոնքերս միշտ խիստ կիտած են գրեթե բոլոր նկարների վրա, նույնիսկ, երբ ժպտում եմ), բայց տարատեսակ գժություններ ու խուժանություններ շատ էի սիրում։ Ինչպես նաև խաղ ու թատրոն։  Ֆելինիի «Ճանապարհը» ակնհայտորեն ինձ  տպավորել էր, քանի որ իմպրովիզ ելույթներս սովորաբար սկսվում էին պապիս գլխարկը գլխիս «Выступает Дзампано» հայտարարությամբ։  «Կասավունայի» շրջանը հիշողությանս մշուշոտ բաժանարար սահամանից անդին ա, բայց ըստ ընտանեկան առասպելների կարող էի ժամերով սենյակի մի անկյունից մյուսը քայլել՝ ոգեշնչված «ասմունքելով» հորինված իմ լեզվով, որը հայտնի էր իբրև Կասավունա։ Առասպելների համաձայն, ելույթներիս մեջ կրկնվող բառերի քանակը և լեզվի ընդհանուր կառուցվածքը մի պահ նույնիսկ լուրջ անհանգստացրել էին հորս։ Այս առասպելի գագաթնակետն, իհարկե, այն է, որ Կասավունայիս ձայնագրություններով ժապավենը բռնագրավվել էր պապային բանտարկելուց առաջ մեր մոսկովյան բնակարանում կատարված խուզարկության ընթացքում՝ հնարավոր գաղտնագիր պարունակելու կասկածանքով։

Հիմա արդեն գիտակցում եմ, որ սուտ եմ ասել, սիրելի ընթերցող։ Եվ, իհարկե, ոչ մի կյանքի պատմություն էլ չի լինելու։ Sorry։ Նախ և առաջ պատմությունը ենթադրում ա սկիզբ, որոշակի ընթացք և ավարտ։ Իսկ իմ մոտ արդեն իսկ ինչ-որ շիլա-շփոթ ա, ինչ-որ կցկտուր իրար կպցրած լաթեր։ Է հա, ի՞նչ արած։ Ես չե՞մ էս ամենի տերն ու օգտատերը, ինչ կուզեմ կանեմ։ Իմ ծակոտե հիշողությունս, նույնիսկ այն թվերին, որ դեռ հեչ էլ ծակ չէր, այլ շատ խոստումնալից, բնույթով միշտ էլ էդպիսին ա եղել՝ երբեք ի վիճակի չեմ եղել հստակ հիշել ինչն ինչից հետո ա։ Ա՜յ Լիլոն ուրիշ էր, կարող էր հազար տարվա պատմությունը ասեր շաբաթվա որ օրն ա պատահել ու ժամը քանիսին։ Հետո էլ արդարանար, որ՝ է՜, չէ, էդ հիշում եմ, որ ուրբաթ էր, որովհետև նախորդ օրն էս ինչ բանն էր, որը սովորաբար միշտ հինգշաբթի օրերին էր։ Մի խոսքով, ես  հիմա էլ չեմ պատրաստվում ուղեղիս զոռ տամ, երբ հիշվեց՝ հիշվեց, ոնց գրվեց՝ գրվեց։ Բայց քանի որ  խոսքը գնաց հիշողությանս մասին, իհարկե, հիշվեց Առաջին հիշողությունս, որը վաղուց արդեն կասկածում եմ, որ իսկական հիշողութուն էլ չի, այլ հիշողության հիշողություն։ Այսինքն էնքան եմ հիշել, որ ինձ թվում ա հիշում եմ, բայց իրականում չեմ հիշում, այլ հիշում եմ, որ հիշում էի։ Ուրեմն, շատ պարզ մի պատկեր։ Ինչ-որ սենյակ ա, ես պառկած եմ, դիմացս բաց պատուհան ա, լիքը լույս ա ու լույսով ողողված քամու տակ ծածանվող վարագույրներ։ Գլխավերևս էլ ոնց որ մաման ա, կարող ա ինչ որ մեկն էլ կա, բայց դա արդեն՝ շատ աղոտ, ոնց որ թե երկու կանացի կերպարանք։ Հիմա էդ պատուհանը վարագույրներով ու լույսով աչքիս առաջ ա, բայց որ մտածում եմ որտեղ դա կարող էր լինել, չեմ հասկանում։ Տենց պատուհան ոնց որ թե ոչ Մոսկվայի մեր տանը կար, ոչ Երևանի․․․ Միգուցե Աշուկինոյի ամառանոցն էր, բայց ինձ թվում էր, Աշուկինոյում ես պիտի ավելի մեծ լինեի՝ երեքից-հինգ տարեկան։ Հինգ տարեկան էի, երբ որ պապայիս նստացրեցին, իսկ ամառանոցը բռնագրավեցին։ Աշուկինոյից ինչ որ դրվագներ հիշում եմ, բայց էլի, դժվար ա ասել, թե ինչքանով ա դա իսկապես անցյալի հիշողություն, և ինչքանով են դրա վրա նստել ու վերդրվել էդ թվերից հասած աղոտ սլայդերը և էդ տարիները վերհիշելու իմ վաղեմի փորձերը։ Բավականին երկար հիշում էի մեր հարևան Տիգրանչիկին։ Այո-այո, հարևանությամբ ևս մեկ հայ ընտանիք էր ապրում։ Ընտանեկան առասպելը պատմում է, ու ես ինքս էլ ոնց որ թե ահագին տարիներ դա հիշել եմ, որ էդ Տիգրանչիկը առավոտները իր եռակնանի հեծանիվով գալիս էր մեր պատուհանի տակ ու ձենը գցում, թե`  "Саана, выноси свой драндулет!" Հիշում եմ նաև, ու սա ավելի հստակ, միգուցե, որովհետև այդ պահին պատկերացնում եմ համապատասխան մի սլայդ, որ անկողնում թավալվում եմ մամայի հետ, ու մի տեսակ խունջիկ-մունջիկ մամայից հարցնում եմ, թե բայց էդ Տիգրանչիկը ոնց որ թե լավ տղա ա, չէ՞։  Որովհետև էդ թվերին դեռ տղա չէի, այլ աղջիկ, էն էլ բավականին թիթիզ։ Մեկ էլ Աշուկինոյից հիշում եմ, որ առավոտները թարմ կովի կաթ էին բերում ու ինձ ահավոր դուր էր գալիս, ոնց են էդ սպիտակ կաթը լցնում կուժի մեջ։ Շատ սիրուն էր, ուզում էի խմել, բայց սիրտս խառնում էր, հետ էի տալիս։ Էս քանի տարի առաջ եմ իմացել, որ լակտոզայի անհանդուրժողականություն ունեմ, բայց կաթնամթերքից միշտ զզվել եմ, իսկ պանրի մասին էլ չխոսենք, որովհետև սիրտս կխառնի, որ խոսենք։ Իսկ թե ինչքան են ինձ էդ պանրով տանջել ու ձեռք առել կյանքի ընթացքում, էլ չասեմ։ Դա մի առանձին հուշերի գրքի նյութ կարող ա դառնալ։ (Ի դեպ, ասեմ, որ պանրատյացությանս շնորհիվ մտել եմ համաշխարհային գրկանություն, պատանեկությանս ընկերուհի արդեն հանրհայտ դարձած Յուլյա Կիսինայի «Էլեֆանտինա» հրաշալի վիպակում զվարճալի մի դրվագ կա դրան նվիրված։ Ի դեպ, շատ խորհուրդ եմ տալիս՝ https://www.ozon.ru/context/detail/id/144685574/։ Հանճարեղ գիրք ա։) Աշուկինոյից մեկ էլ հիշում եմ մեր հարևան պապիկին, որն ինձ համար փայտից աթոռակ էր սարքել։ Տատիկ էլ կար ոնց որ թե․․․ Հա՜, հիշում եմ, որ Մեծ Տատս, մամայի կողմից պապիկիս մաման՝ Փեփրոնեն/Փուփուլը, եկել-հասել էր Աշուկինո։ Շատ-շատ աղոտ եմ հիշում նրան էնտեղ, հիմնականում զարմանքս եմ հիշում, որովհետև նրան միայն Հայաստանում էի պատկերացնում, ու ռուսաստաններում ինքը մի տեսակ լրիվ կոնտեքստից դուրս էր։ Ախր շատ ավանդական տատ էր, է, իսկական Մեծ Տատ։ Առավոտ շատ շուտ վեր էր կենում, սանրում երկար մազերը, հյուսեր կապում, հետո սկզբից սպիտակ գլխաշորն էր ձիգ կապում, հետո վրայից սևը, բայց էնպես, որ տակի սպիտակն երևա, զգեստի ծալքերը շտկում էր ու սուս-փուս նստում սենյակի անկյունում։ Ես նրան շատ էի սիրում, ու երկար ժամանակ ինքն իմ շատ սիրված խաղալիքն էր։ Ոչ թե անշունչ խաղալիքի իմաստով, բայց ոչ էլ՝ իսկական խաղընկեր, որ, մեր ընտանիքի ներսում, օրինակ, երկար տարիներ Ռուզանն էր։ Բայց Մեծ Տատս մի տեսակ սուս-փուս, առանց դիմադրելու ընդունում էր իմ խաղը ու իրեն հատկացված դերը ու էդ շատ հավես էր։ Ես նրան լիքը բուժել եմ, հագցրել-կապցրել, գլուխը տարել իմ ստի պատմություններով՝ խորապես համոզված լինելով, որ շատ համոզիչ եմ, մեկ-մեկ էլ իսկական խաղաթուղթ եմ խաղացել հետը՝ Վալետ։ Տենց խաղ կա։ Ինքն էր ինձ սովորեցրել։ Էդպիսի անսպասելի տաղանդներ էլ ուներ։ Հիշում եմ, որ մի անգամ նրան իբր թե գիրք էի կարդում, բայց իրականում գլխիցս ինչ-որ բաներ էի հորինում, որովհետև լսել էի երևի, որ գրագետ չի ու համոզված էի, որ կարդալ չգիտի։ Մեկ էլ գիրքը վերցրեց, նայեց շապիկին ու թե՝ բայց էստեղ գրված ա՝ «Սոս ու Վարդիթեռ»։ Հիշում եմ, որ ամոթից գետինն էի ուզում մտնել։ Ասածս էն ա, որ Փուփուլ տատը իմ համար զիլ կենդանի խաղալիք էր, երբ որ նստած էր պապիկի Երևանի բնակարանի անկյունում ու անվերջանալի մուգ կապույտ գուլպաներ էր գործում։ Բայց Աշտարակի իր բնակարանում ինքն էր տիրուհին։ Ես չէի սիրում էնտեղ մնալ։ Ինքը Տատը միշտ զբաղված էր, զուգարանը՝ վախենալու էր, քնում էի սեղանին և ընդհնրապես ձանձրույթից սատկում էի։ Անվերջանալի քարկտիկն ու հոլը, անկողնու տակ սրբիչների մեջ փաթաթած չորացրած լավաշները, պատշգամբում արևի տակ չորացող շուջուխներն ու ալանիները օրենքով պիտի հիմա կարոտախտ առաջացնեն մոտս, բայց, ավաղ, հիմնականում հիշում եմ ձանձրույթն ու անհարմարությունը։ Ինչ-որ անկապ հարևաններ ու բարեկամներ, որ բոլորը ձենները գլուխներն էին գցում, հենց ինձ էին տեսնում ու փորձում էին խոսեցնել, իսկ դա ինձ համար անտանելի էր։ Որովհետև ես մարդատյաց չասենք, բայց մեղմ ասած շատ սիրալիր ու բաց երեխա չեմ եղել։ Ըստ ընտանեկան առասպելների կիսածանոթ մարդկանց հետ ընդհանրապես չէի խոսում։ Պարզապես նայում էի խոժոռ հայացքով ու լռում։ Նույնիսկ չէի բարևում։ Առասպելներն ասում են, թե առաջին մարդը, ում բարևել եմ՝ կնքահայրս էր՝ Ժիրայրը։ Նույն ինքը՝ Ոսկան Սրբազանը, որը թեև էն ժամանակ, իհարկե, ոչ թեմի առաջնորդ էր, ոչ էլ եպիսկոպոս, բայց միևնույն է շատ վայելուչ տեսք ուներ։ Ու իբր բարևել եմ, որովհետև շատ եմ տպավորվել էդ իր արտառոց տեսքով։ Ես հիմա ոչ Ժիրայրի առաջին հայտնվելն եմ հիշում, ոչ իմ առաջին բարևը, էնպես որ բան չեմ կարող ասել։ Բայց Ժիրայրին երևի շատ շուտ էր հաջողվել սիրտս շահել, որովհետև ես թեպետ նրան ակներև ակնածանքով էի վերաբերում, բայց և այդուհանդերձ բավականաչափ ազատ էի զգում, որպեսզի ցուցադրեմ իմ գժական կողմը, որը միայն ամենամտերիմներիս համար էր։ Կասկածում եմ, որ այստեղ իր դերն է խաղացել իր բռնցքամարտիկ անցյալում ջարդած քիթը, որը թեպետ և շատ գեղեցիկ քիթ էր մնում, բայց արտասովոր փափուկ էր և ճկուն։ Ժիրայրի հայտնվելը միշտ տոն էր, Ժիրայրին բոլորն էին սիրում, և Կաթողիկոսը, և կանայք, և մերոնք, ասել է թե երեք քույրերը՝ մամաս, Մառան ու Ռուզանը։ Ժիրայրի գալը միշտ նշանակում էր համով ու զվարթ սեղան, արտառոց երգեր, արտառոց պատմություններ, արտառոց նվերներ, որոնցից մեծ աշխարհի շունչ էր գալիս։ Եվ այդ անուշ սիգարի բուրմունքը․․․

Ո՜ւֆ, սիրտս հանկարծ կտրուկ խառնեց էս տեքստից։ Ի՞նչ ա, իսկապես ուզում եմ հուշապատում սարքեմ։  Ինչի՞ս ա պետք։ Կուզենայի միայն պեղեի հանեի էն մի քանի դրվագները, որ ես իսկապես հիշում եմ, և որ կարևոր են թվում նաև այսօր, ու որ ինչ որ չափով կարող են բացահայտել այն կապը, որ երևի թե պիտի լինի էսօրվա Սոնայի ու էն պուճուր Սոնայի մեջ։ 

Օրինակ՝ Մոսկվայի տան միջանցքը։ Փոքրիկ, երեք կամ չորս տարեկան Սոնան գնում ա լվացվելու, որ պառկի քնի։ Այդ նեղլիկ միջանցքը, որ տանում էր դեպի լողասենյակ հիշում եմ զուտ այս դրվագի շնորհիվ։ Սոնան անսպասելի կանգ ա առնում միջանցքում, որովհետև հանկարծակի շատ սուր զգում ա, որ ինքը «ես» ա միայն իր համար, որ այլևս ոչ ոք չի կարող զգալ ու տեսնել աշխարհն իր միջից, այնպես ինչպես ինքն ա տեսնում։ «Ես՝ ես եմ միայն ինձ համար, իսկ ուրիշների համար ես նա եմ։» Այդ փայլուն միտքը բառիս բուն իմաստով «իջնում» ա փոքրիկ Սոնայի վրա իբրև պայծառացում։ Ու այն հանգամանքը, որ ամեն ոք իր մեջ կրում ա այդ տարօրինակ ես-ը, բավականին լպրծուն ա։ Օճառի նման։ Թվում ա թե բռնել ես ու հասկանում ես, բայց մեկ էլ հո՛պ՝ ձեռքիցդ պլստում ա։

Ու նույնիսկ տարիներ անց, երբ արդեն մի քիչ ավելի մեծ էի, սիրում էի նայել ինքս ինձ հայելու մեջ, փորձելով որսալ ու մի կերպ ըմբռնել այդ անորսալի ես-ը, որին պարտադրված այս կերպարանքը մի կողմից այդքան ծանոթ է, հարազատ, բայց և  այդքան օտար ու անհեթեթ: Այդ բավականին տևական սեանսների միակ ադեկվատ հանգուցալուծումը սովորաբար ինքս ինձ լեզու ցույց տալն էր:

 Ընդհանրապես ամենակարևոր բաները հաճախ շատ լպրծուն են ու անորսալիկկկկիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիիմյմ  էս նոր Պուշկինը գրեց, իմ կատուն։ Քիթը խոթեց էկրանի մեջ, հոտոտեց և արտահայտեց իր կարծիքը։

․․․ԱՆՈՐՍԱԼԻ․․․ Հիշում եմ, որ երկար տարիներ, երեևի թե մինչև տաս-տասներկու տարեկան, հետս ժամանակ առ ժամանակ մի շատ տարօրինակ բան էր կատարվում։ Չեմ կարող նույնիսկ ասել, որ "կատարվում" էր։ Ոնց որ գալիս, իջնում էր վրաս։ Չգիտեմ, թե դա ինչ էր․․․ Զգացողությու՞ն․․․ Միգուցե։ Բայց չեմ կարող ասել նույնիսկ, թե որ զագայարաններս էին գործում այդ պահին։ Թերևս բոլոր իմացածներս ու դեռ մի բան էլ ավել։ Ու հենց էդ ավելորդ, առօրյա կյանքում չօգտագործվող զգայարանն էր, որ մեկ էլ հանկարծ հո՛պ, առանց զգուշացնելու բացվում էր։  Սովորաբար Դա տևում էր մի ակնթարթ, լավագույն դեպքում՝ մի երկու րոպե։ Ասում եմ՝ լավագույն, որովհետև էդ ահավոր կայֆ էր, ու ես ամեն կերպ փորձում էի ձգել պահը։ Կամովի պահել։ Որսալ։ Բայց երևի թե հենց էդ հատուկ ջանքն էլ "վախեցնում", ցրում էր այդ Եսիմինչը։ ...Ահա, կռանում եմ մանկական զգեսատապահարանիս առջև, որ ինչ որ բան վերցնեմ ներքևի դարակից ու հանկարծ շատ ուժեղ ու հստակ զգում եմ Դա։ Քարանում եմ, վախենում եմ շնչել ու ամեն կերպ փորձում եմ կենտրոնանալ ու որսալ։ Այդ օրը թերևս ամենաերկար դրվագն էր, որ ունեցել եմ։ Բայց դե բացարձակապես անհնար ա բառերով նկարագրել։ Կարող եմ մի շարք բառեր շարել հիմա, որոնք մտքիս են գալիս էդ կապակցությամբ, բայց և դրանցից ոչ մեկը չի կարող արտահայտել։ Ներկայություն։ Շղարշ։ Եթերային։ Թափանցիկ սահման։ Տրոփյուն։

...Օ՜, շատ կարևոր են նաև՝ Ներաշխարհի քարտեզը ու Կարմիր Անդունդը։ Արդեն Բաղրամյանի տանն էինք, ուրեմն, աչքաչափով ասեմ՝ յոթից տաս տարեկան եմ։ Հենց էդ վերոհիշյալ Եսիմինչի տարիներն են։ Մի երեք-չորս տարի տևեց, երևի, ընդհանուր առմամբ։ Ուրեմն, ես իմ ամբողջ կյանքս անքնությամբ եմ տառապել։ Բայց պուճուր ժամանակ դա բոլորովին էլ տառապանք չէր։ Հակառակը՝ ես ահավոր սիրում էր էն երկար-բարակ ժամերը, մինչև քունը վերջապես գալիս ու «տանում էր»։ Մտքովս էլ չէր անցնի, որ մարդ կարող ա պառկի ու միանգամից քուն մտնի։ Համ էլ՝ բա ափսոս չի՞ ժամանակը․․․ Իսկ էսպես՝ պառկում ես քո համար, երազում, նայում պատին գցած վարագույրի պարող ստվերներին ու պատմություններ հորինում, կամ պարզապես մտածում տարատեսակ բաների մասին, որոնց համար ցերեկը ժամանակ չես գտնում։ Եվ ահա սիրվածս զբաղմունքներիցս մեկը սա էր․ պառկում ես փորիդ վրա, աչքերդ փակում, մատներով կոպերդ ամուր սեղմում ու սպասում։ Ոչ մի դեպքում՝ չթարթել, թե չէ բան չի ստացվի։ Եվ ահա եթե էդպես համբերատար, անթարթ և հանգիստ սպասես՝ աչքիդ առջև մի զարմանահրաշ քարտեզ ա բացվում։ Շատ հստակ, մանրակրկիտ, գույնզգույն։ Նեղլիկ, ոլոր-մոլոր փողոցներով, կապուտակ գետերով ու լճակներով։ Իսկ ամենահրաշալին էն էր, որ եթե ուզում էիր ավելի մոտիկից տեսնել որևէ հատված, ապա կարող էիր հատուկ կենտրոնանալ ու միացնել ներքին «զումդ» ու նշմարել տնակները, ցանկապատները, ծառերը։ Դա իմ Ներաշխարհի քարտեզն էր, այդպես էի որոշել ինքս ինձ համար, ավելի ճիշտ ռուսերեն՝ Карта внутренней страны։ Որովհետև, ինչպես արդեն պարզեցինք, բավականին ռուսամոլ չասենք, բայց ռուսամետ էի։ Հա, ռուսամոլ եկեք չասենք, որովհետև հաստատ սուտ ա։ Թե պարտադիր մոլուցքներ ենք ուզում հայտնաբերել, ապա ավելի շուտ շվեդամոլ էի, կամ ճապոնամոլ, բայց դե դա առանձին պատմություն ա, կարող ա հետո դրանից էլ մի քիչ զավզակեմ։

Հա, ուրեմն, էդ ներաշխարհի քարտեզս էր։ Կար նաև Կարմիր անդունդը։ Բայց սա արդեն շատ ավելի բարդ էր։ Միշտ չէր ստացվում ու հատուկ կենտրոնացում էր պահանջում։ Ուրեմն սկզբնական դիրքը՝ նույնը, քթով բարձի մեջ խրված։ Աչքերը ափերով փակել, բայց շատ չսեղմել։ Եվ սպասել։ Եվ ահա, եթե բախտդ բերի, աչքերիդ առաջ ամեն բան լցվում ա կարմիրով։ Ու բացվում ա անդունդը։ Կարմիր անդունդը։ Անդունդի շուրջը մարդիկ են հավաքված, դեմքերը չեն երևում, պարզապես միատարր կարմիր մի ամբոխ։ Անդունդի եզրին մարդ ա կանգնած։ Ես նայում եմ նրան վերևից։ Ես գիտեմ, որ ինքը հիմա քայլ ա անելու ու ընկնելու ա։ Մարդը քայլ ա անում ու ընկնում ա անդունդը։ Ես թռչում եմ նրա հետ միասին։ Ես էդ մարդն եմ, ես զգում եմ ամեն ինչ, ինչ ինքն ա զգում, բայց և միաժամանակ շարունակում եմ նայել նրան վերևից։ Մենք թռչում ենք երկար, շատ երկար՝ մինչև ես չթարթեմ։ Ի՞նչ էի զգում ես այդ ընթացքում։ Սարսա՞փ։ Հիացմո՞ւնք։ Ցնծությո՞ւն։ Ինչո՞ւ էի այդքան սիրում կրկնել այդ վայրէջքն օրեցօր։ Չեմ հիշում։ Չգիտեմ։ 

Բայց հետաքրքիրն էն ա, որ ես էդ տարիներին երևի թե չէի էլ գլուխ ջարդում էդ կապակցությամբ։ Որովհետև ընդունում էի, որ կան որոշ բաներ, որոնց գեղեցկությունը հենց նրանում ա, որ չես կարող վերլուծել և արտահայտել բառերով։ Դե հիմա էլ եմ ընդունում երևի։ Հա, հաստատ։ Բայց քանի որ էս Կարմիր անդունդն էն ոլորտից ա, որ ինձ էսօր շատ ա հետաքրքում, կուզենայի ավելի լավ հասկանալ, թե ինչն ինչոց ա։ Բայց ախր էդ թեման էնքան մեծ ա ու խորը, որ մարդ չգիտի արժի նույնիսկ սկսել, ու եթե սկսել, որ պոչից բռնել։ Բայց դե եթե է՛դ չարժի, բա էլ ի՞նչն արժի, եթե դա ա, որ էսօրվա օրով ինձ ամենից շատ հուզում ա ու հետաքրքրում։ Բայց, բայց, բայց․․․ ախր էդ էն խորքերն են, որ եթե փորձեմ բառերով որսալ որոշ բաներ, կսատկեն ուղղակի, օվկիանոսի էն ամենախորը, ամենամութ խորքերում ապրող արարածների նման, որ կյանքում լույս չեն տեսել ու որ հանկարծ տեսան՝ վերջները վատ ա լինելու։

Լավ, տեսնենք հլա, թե ինչ ա ստացվում։ Համբերություն քեզ, սիրելի ընթերցող։ Փորձեմ, ուրեմն էդ կարմիր անդունդի թելից քաշեմ, տեսնեմ ուր ա տանում։ Էդ Կարմիր անդունդում ինձ միշտ ամենաշատը հետաքրքրել ա, թե էդ ոնց ա ստացվում, որ համ ընկնում եմ, համ էլ ինքս ինձ նայում։ Ու հասկանում եմ, որ նույնը երազում ա հաճախ կատարվում։ Դե էն չեմ ասում, որ միշտ ա տենց երազը՝ աչքերներս փակում ենք ու սկսում նայել մեր սեփական կինոն, որում հիմնականում գլխավոր դերում ենք։ Էդ արդեն ինքնին շատ զիլ ա, իհարկե։ Բայց լինում են երազներ, համենայն դեպս իմ մոտ բավականին հաճախ են պատահում, երբ էդ գիտակցությունը շատ հստակ ա` որ ես միաժամանակ եվ դիտորդն եմ և գլխավոր դերակատարը։ Այսինքն ո՞րն ա բուն սուբյեկտը։ Ո՞ր մեկն եմ ես։ Էդ անտեր ես-ը, իսկապես որ, շատ լպրծուն ու անորսալի բան ա ախր։ Բազմաթիվ իմաստուններ պնդում են, որ «ես»-ը սուտ ու փուչ ա, և բուն փրկությունը էն ա, որ կարողանաս դուրս գաս ես-ի սահամանափակ գիտակցության սահմաններից ու գիտակցես․․․ չէ՛, գիտակցելը քիչ ա, գիտակցաբար զոհաբերես ես-դ, որ մեկ դառնաս աշխարհի հետ։ Հնդիկների ասած՝ Սամադհի ապրես։ Բայց էս վերջերս գնալով համոզվում եմ, որ մենակ հնդիկներն ու արևելքը չի, որ էդ են ասում։ Նոր հիշեցի, թե ինչ մեծ ազդեցություն էր ունեցել ինձ վրա թինէյջեր տարիքումս Տյուտչևի "Всё во мне, и я во всем"-ը։ Դժվարանում եմ հիմա ասել, թե ինչպես էի ես դա ընկալում էն տարիներին, բայց հիշում եմ, որ դա իմ համար ամփոփում էր կյանքի ողջ իմաստությունը։ Կարելի ա ասել՝ իմ աշխարհընկալումը։ Բայց պիտի խոստովանեմ, որ դա՝ զուտ տեսականորեն, սիրելի ընթերցող։ Կամ ավելի ճիշտ՝ բնազդաբար։ Վայ թե խեղճ Տյուտչևին էլ մինչև վերջ չի հաջողվել «միախառնվել»։ Համենայն դեպս՝ հեշտ չի տրվել, հաստատ։ Հիմա գտա, կարդում եմ․

Тени сизые смесились,
Цвет поблекнул, звук уснул –
Жизнь, движенье разрешились
В сумрак зыбкий, в дальный гул...
Мотылька полет незримый
Слышен в воздухе ночном...
Час тоски невыразимой!..
Всё во мне, и я во всем!..

Сумрак тихий, сумрак сонный,
Лейся в глубь моей души,
Тихий, темный, благовонный,
Всё залей и утиши.
Чувства мглой самозабвенья
Переполни через край!..
Дай вкусить уничтоженья,
С миром дремлющим смешай!

Ի՜նչ հետաքրքիր ա, որ հիշեցի հիմա։ Ոնց որ շարունակի ինքս ինձ հետ վերջերս բացած խոսակցությունը։ Ու ինչին ձեռքս գցում եմ՝ դրա մասին ա։ Ամեն ինչ դրա մասին ա։ Ու միշտ դրա մասին ա եղել։ Ամեն ինչ, շատ պարզ ա՝ Всё во мне, и я во всем! Բայց չարիքը, «սատանան», ադամական մեղքը, մեր ցերեկային երկատված գիտակից միտքն ա, որ բաժանում ա մեզ տիեզերական էն համապարփակ գերագույն միասնական բանականությունից, որին տարբեր մշակույթներ տարբեր անուններով են կոչել։ Եվ որը թերևս իմ մանկության մութ, անծիր անդունդի բարեկամն ա։ Բայց ինչպե՞ս հասնել դրան։ Սկսած հին միստերիաներից մինչև Աստվածաշունչ, բոլոր արևելյան կրոններն ու միստիկ շարժումները, ժողովրդական հեքիաթները, առասպելները, արևմտյան ու արևելյան ալքիմիաները, ներառյալ ամեն տեսակի մասոնների, տամպլիերների, ռոզենկրեյցերների, էլ ո՞րն ասեմ, էլ ո՞րը, ամենը խոսում են դրա մասին։ (Էդ ամենից դեպի էքստատիկ ինքնասիրահարված Նյու Էյջ կարծես թե մի քայլ է, բայց էդ քայլը իմ սիրեցյալ սև անդունդի վրայով ա անցնում)։ Ընդ որում, խոսում են մի լեզվով, որով մեր հետ խոսում է մեր ենթագիտակցությունը, մեր երազները։ Ասել է թե ալեգորիաների լեզվով։ Վերջերս շատ ուրախացա, երբ հանկարծ որոշեցի, որ էն ոչխարիկները, որոնց հաշվում են քնելուց առաջ ու զոհաբերության գառը՝ հավանաբար բարեկամներ են։ Արդյո՞ք հովվապետն էլ հենց մենք չենք, որ պիտի կարողանանք կառավարել մեր մտքերի հոտը։ Էդ անվերջ վխտացող անկառավարելի մտքի ոչխարիկներին, որ կարգի բերենք քնելուց առաջ՝ քունն ավելի հեշտ կգա, պարզ ա։ Աբրահամն էլ, որ պատրաստ եղավ զոհաբերել իր ամենաթանկագինը, երբ բարձրացավ սարի գագաթը, արդյունքում զոհաբերեց թավուտում խճճված արու գառանը։ Ու թե էդպես դրսինը ներս տեղափոխելով կարդանք, միանգամից լիքը բան տեղն ա ընկնում։ Օրինակ ալքիմիայի Մեծ արվեստի փուլերի տարօրինակ պահանջները՝ կտրել սև ագռավի գլուխը, սպանել ճերմակ մազերով իմաստուն բիձուկին․․․ Ժամանակին գլուխ էի ջարդում, թե լավ, բայց էդ ինչի՞ նման ա, էդպես էս կողմ էն կողմ սպանելով ու կոտորելով ո՞նց ես անմահության փիլիսոփայական քարը ստանում։ Բայց դու մի ասա՝ էդ էլի նույն բանի մասին ա՝ կտրել գլուխը, սպանել ցերեկային միտքը։ Իսկ իմաստուն բիձուկ ա միտքն էն պատճառով, որ միտքը միշտ անցյալ ա, անցյալով ա սնվում ու առանց անցյալի ու գիտելիքի գոյություն չունի։ Գիտելիքն էլ՝ ջհանդամի ծոցը։ Ու արդեն պարզ ա, թե ինչի ա Մեծ արվեստը պահանջում ոչնչացնել բոլոր գրքերը։ Ու շատ ու շատ լիքը ուրիշ բաներ էլ պարզ ու հասկանալի են դառնում։ Լավ, գնամ լողանամ, մաքրեմ մարմինս, որ պառկեմ ոչխարիկներիս հաշվեմ։ Մինչև սամադհի, վայ թե, դեռ շատ կա։ Իմ անտեր ես-ս շատ ուժեղ ա, ավաղ, ու գլուխս կտրել առայժմ ոչ մի կերպ չի հաջողվում։

Էս էզոթերիկ-մեզոթերիկ թեմաներով էսքան զավզակեցի, բայց ուր որ ա մոռանում էի իմ անձնական միստիկ փորձը։ Երրորդ աչքիս պատմությունը։ Բայց ժամանակից շուտ չոգևորվես, սիրելի ընթերցող։ Երրորդ աչք մինչև օրս էլ ունեմ, բայց բանի պետք չի, ավաղ, դեռ կույր ա։

Ուրեմն, ամեն ինչ սկսեց ծիծիկիս ցավից․․․ Էն անմոռանալի ցուրտ ու մութ տարիներն էին։ Այո՛, այո՛, Սոնան արդեն վաղուց մանուկ չի, արդեն Վաղինակ կա, որ կծկված պառկած ա կողքիս ծալովի մահճակալում։ Որովհետև բոլորս՝ ես, մաման ու Վաղինակը մի սենյակում ենք քնում՝ ցրտից պատսպարվելով։ Ու բոլորս հիվանդ ենք։ Ու ծիծիկս արդեն ահագին ժամանակ էլի լավ չի պահում իրեն։ Մոտ մի տարի առաջ ախտորոշված մաստոպատիան հազար ու մի ավանդական ու ոչ ավանդական ձևերով բուժելու փորձերը առանձնապես ոչ մի արդյունքի չէին բերում։ Մինչև որ մամայիս ընկերուհիներից մեկը՝ հանրահայտ Լենա Ալեքսանյանը, չծանոթացրեց ինձ ոմն Վլադիկի հետ, որը իսկական ցի գուն վարպետ էր։ Գիտե՞ք ցի գունը որն ա։ Եթե չգիտեք՝ գուգլ արեք, հաստատ արժի, բայց հիմա դրա մասին պատմելու հավես չկա։ Ասեմ միայն, որ ընդամենը երկու այցից հետո զզվելի ցավն ու ծանրությունը կարծես հրաշքով անհետացան։ Հիշում եմ, որ ցուրտ ձմեռ էր, բայց Վլադիկի էներգիայից հետո ծիծիկս մոտ երկու օր դեռ վառվում էր։ Էներգիայով բուժումից բացի ինքը ինձ նաև որոշակի վարժություններ էր սովորեցրել, որ ես պիտի օրենքով ամբողջ կյանքս անեի։ Բայց ես այդ վարժությունների մասին հիշեցի միայն մեկ տարի անց, այդ ցուրտ գիշերը, երբ պառկած էի կոկորդի անդուր ցավով ու տաքությունով ու հասկանում էի, որ հիվանդանալու իրավունք չունեմ, որովհետև մաման թոքերի բորբոքում էր, Վաղինակը՝ գրիպ, իսկ ես հաջորդ առավոտ պիտի գնայի նավթի հերթ կանգնեի, թե չէ կսառեինք ու կսատկեինք։ Էնպես որ ուժերս փորձեցի հավաքել ու պարտաճանաչ կատարեցի Վլադիկի վարժությունները, հետո ինչ որ յոգայի վարժություններ, հետո պառկեցի ու փորձեցի քնելուց առաջ մեդիտացիա անել, ինչ-որ իմ սեփական՝ մանուկ տարիներին մոգոնած ձևերով։ Չգիտեմ, թե էդ վարժությունների ու մեդիտացիայի, թե ջերմության շնորհիվ, բայց հետս սկսեցին բավականին տարօրինակ բաներ կատարվել։ Դե գիտակցությունս լավ բթացած էր, երևի ենթագիտակցությունս գլուխ բարձրացրեց։ Սկզբում հազիվ նշմարվող մի կերպարանք եկավ աչքիս առաջ ու ես, չգիտես ինչու, որոշեցի, որ դա իմ պահապան հրեշտակն ա, թեև երբեք չեմ հավատացել դրանց գոյությանը, համենայն դեպս էդպիսի մարմնավորված կերպարանքով։ Թեպետ կերպարանք էլ չկար, միակ հստակ պատկերը՝ հսկայական ձեռքն էր, ավելի շուտ մատը, որն իբրև գիրք թերթելիս լիներ։ Մատի յուրաքանչյուր դանդաղ շարժումը նշանակում էր, որ ես պիտի թերթեմ կայնքիս բոլոր էջերը ու ապաշխարհեմ։ Դա բավականին ցավալի պրոցես էր, բայց հենց փորձում էի կանգ առնել՝ ինչ-որ էներգետիկ գնդակի նման մի բան ժամանակի սլաքի հակառակ ուղղությամբ արագ-արագ պտտվելով հասկացնում էր ինձ, որ ես պիտի հետ գնամ, դեպի անցյալ, ավելի ու ավելի խորը։ Գլուխդ շատ չցավացնեմ, սիրելի ընթերցող, մանավանդ որ մանրամասներն արդեն չեմ հիշում, ու թե ինչն ինչից հետո էր` ասելն արդեն դժվար է, բայց արդյունքում ճակատիս մեջտեղը, ճիշտ երրորդ աչքի տեղում, հանկարծ սկսեցի ուժեղ հոսանք զգալ։ Էնպիսի տպավորություն էր, որ ճակատիս կենտրոնում ծակ էր բացվել ու մեջը ուժեղ օդ էր լցվում։ Մինչև օրս էլ ես ցանկացած պահի, երբ մտածեմ դրա մասին՝ զգում եմ հոսանքը։ Բայց, ավաղ, դրանից դենը գործն առաջ չի գնում։ Ես, իհարկե, փորձում էի հետը «աշխատել», նույնիսկ վերջերս, տարիներ անց, երբ ծանոթներիցս մեկը, որը ցի գուն վարպետ ա, ինձ համապատասխան վարժություններ առաջարկեց երրորդ աչքի վրա աշխատելու համար։ Բայց, ավաղ, ես շատ ջանասեր աշակերտ չէի, ու մինչև օրս էլ գործը տեղից չի շարժվում։ Բայց էդ տարօրինակ «բացման» օրվանից հետո մի երկու օր անց, ես դեռ կատարվածից ոգևորված փորձում էի այսպես ասած մտակենտրոնանալ, թեպետ դեռ հիվանդ էի ու թույլ, ու այդ գիշերվա մեդիտացիաս մի առանձնապես բանի նման չէր։ Գրեթե քուն էի մտնում արդեն, մեկ էլ հանկարծ հիվանդ ծիծիկումս սուր ցավ զգացի ու աղոտ լույսի ճառագայթ դրա ուղղությամբ։ Հետո էդ լույսը, հասնելով կրծքիս, դարձավ կծիկ ու սկսեց պտտվե,լ ու մեկ էլ՝ հո՛պ, ոնց որ մութ ու խիտ մի գունդ պեղեց-հանեց ծիծիկիցս ու տեղն ու տեղը դուրս շպրտեց ինչ որ հեռուներ։  Հիշում եմ, որ արդեն առանձնապես չզարմացա, ոնց որ արդեն սովորել էի նման հրաշքների, ու որոշեցի, որ էդ հիվանդությունն էր, որ մեջիցս դուրս եկավ։ Բայց որոշ ժամանակ անց մեկ այլ մութ գնդիկ եկավ ու տեղավորվեց հին տեղում։ Ճիշտ ա էս անգամ էդքան մութ ու խիտ չէր։ Դե արի՛ ու բան հասկացի։ Համենայն դեպս, էդ օրվանից հետո էդ անտեր մաստոպատիան ինձ էլ տենց չի տանջել։ Թու-թու-թու։ Այ էդպիսի զարմանալի բաներ, ընթերցող ջան։ Լավ, ես գնամ մի քիչ հանգստանամ, աչքերս շաշացան էս կոմպից։ Բոլոր երեքը։

Գրելու հավեսս էլի բռնեց, չնայաց լիքը գործ ունեմ անելու։ Երևի հենց դրա համար էլ բռնեց։ Էս առիթից օգտվելով, խոստովանեմ, որ շատ ծույլ եմ։ Ու հենց որ նույնիսկ ամենահետաքրքիր ու սիրելի զբաղմունքս դիտվում ա որպես գործ, այսինքն պարտադրանք, հավեսս միանգամից փախչում ա։ Այո, բնավ դեմ չէի լինի, որ կյանքս լիներ խաղ ու պար։ Հիմնականում՝ խաղ, թեպետ պարն էր չէր խանգարի։ Բայց առանց խաղի կյանքն ինձ համար կյանք չէր լինի, որովհետև ես երևի թե միշտ եղել եմ և մինչև օրս՝ ե՛մ իսկական խաղամոլ։ Ավելի շուտ՝ խաղի գիժ, որոովհետև ինձ հիմնականում հուզում ա ոչ թե շահելու պահը, այլ ինքնին խաղի ընթացքը։ Ընդ որում սա վերաբերում է ցանկացած տեսակի խաղերին, լինի դա դերախաղ, թղթախաղ, գլուխլոտրուկ, թիմային խաղ, ազատ իմպրովիզ, թե հստակ կանոններով սեղանի խաղ։

Թարսի պես մամաս խաղալ հեչ չէր սիրում։ Միակ խաղը, որ հիշում եմ հավեսով խաղում էր՝ պոկերն էր։ Ընդ որում էստեղ էլ, իմ կարծիքով, հիմնականում հրապուրված էր խաղին բնորոշ ոճով, այլ ոչ թե բուն խաղով։ Բայց դա բնավ չէր խանգարում նրան ամենայն լրջությամբ և ուշադրությամբ լսել իմ անվերջանալի  հորինվածքները և այդպիսով իսկ ոչ ուղղակիորեն ներգրավվել նախաձեռնածս խաղի մեջ։ Էդ իմ հորինվածքների մեծ մասին ես ինքս էլ չէի հավատում, բայց երբ մարդիկ, որոնց առաջ ես բացվում էի և սկսում գլուխները տանել, ինչ-որ կերպ, թեպետ շատ նուրբ ու թեթևակի, հասկացնում էին, որ պատմություններս սուտ ու փուչ են, ես խորապես հիասթափվում էի ու փակվում։ Այդպես պատահեց հորեղբորս աղջկա՝ Մարիշկայի հետ, որին միշտ շատ սիրում էի, բայց և կասկածում, որ ըստ արժանվույն չի գնահատում երևակայության զորությունը։ Երբ մի բարի օր ես որոշեցի բացատրել նրան սենյակումս բնակվող փոքրիկ թզուկի բարքն ու վարքը, նա թեև ոչ մի բառով չարտահայտեց իր կասկածը, բայց, ավաղ, բարի ժպիտը նրան մատնեց։ Այդ իմաստով մամաս շատ հավաստի էր հանդես գալիս անկեղծորեն հավատացողի դերում, ճիշտ ու տեղին հարցեր էր տալիս և արդյունքնում միակն էր, ում բացել էի Պեպէի ու Վերզիլիայի գաղտնիքը։ Պեպէն իմ փոքրիկ ընկերն էր հեռավոր Վերզիլիայից, Երկիր մոլորակի կողքից թաքուն դուրս պրծած մի ելունից, որ կարող էին տեսնել միայն հատուկ տեսողությամբ օժտված մարդիկ։ Միայն նրանք, ովքեր այդ Վերզիլիային հավատում էին։

Փառք Աստծո ընտանիքի ներսում կար մեկը, որ հաճախ փրկության էր հասնում խաղալու հարցում։ Հիմա արդեն լավ չեմ հիշում, թե ինչ խաղեր էի խաղում Ռուզանի հետ, բայց հիշում եմ, որ հավես էր։ Համենայն դեպս ինքն անվերջանալի կերպարանափոխություններիս միանգամայն ըմբռնումով էր մոտենում։ Առավոտ կանուխ, աչքերս չբացած, խաղալիքներս գիրկս հավաքում, գնում էի Ռուզանի Փոքրիկ սենյակի դուռը բացում, արթնացնում ու կպչում, թե "Давай играть понарошку"․ Վերջինս կնշանակեր, որ խաղացողները ոչ թե Ռուզանն ու Սոնան են, այլ ասենք թե՝ Անդրեյն ու Կատյան, կամ Otte-ն ու Ottie-ն։ Զույգի արական ներկայացուցիչը, բնականաբար, ես էի։ Այսպիսով խաղը կրկնապատկվում էր և կրկնակի հաճույք էր պատճառում։ Այդ առաջին մակարդակի կերպարանոփոխությունը, կարող էր օրեր, եթե ոչ շաբաթներ տևել, մինչև որ տվյալ դերն իրեն վերջնականապես սպառեր և հասունանում էր նոր ինքնություն ստանձնելու պահը։ Եվ ամբողջ առօռյաս, այսպիսով, խաղ էր։ Նույնիսկ, եթե ոչ մի բան չէր կատարվում և ոչ մի բառ չէր արտասանվում, և մենք ընդամենը ընտանյոք հանդերձ նստած ճաշում էին, ճաշողը ոչ թե Սոնան էր, այլ իմ ալտեր էգոն։ Հիշում եմ, որ այդ շրջանում նաև սիրում էի ինչ-որ սրտաճմլիկ պատմություններ հորինել, որ ծուռումուռ ձեռագրովս գրի էի առնում փոքրիկ նկարազարդած գրքույկների մեջ և այնուհետև մակագրում ասենք այսպես՝ "Любимой сестричке Кате от Андрея"։ Թե էդ անտեր Անդրեյը, կամ այլ հերոսներս ինչով էին այդքան ավելի հրապուրիչ ու հետաքրքիր, քան Սոնան, բացարձակ չեմ կարող ասել։ Ինչքան հիշում եմ՝ բավական տաղտկալի առօրեկան կերպարներ էին և հենց դա էլ երևի թե հրապուրում էր՝ որ այդքան խելքին մոտիկ են, գրեթե հնարավոր, բայց ուրիշ։ Հա, դե սեռն էլ, իհարկե, ոչ պակաս կարևոր հանգամանք էր։ (Հիշարժան է նաև, որ իմ առաջին ամսուսնուս և Վաղինակի հոր, Անդրեյի քրոջ անունն էլ Կատյա է, հեհե)։

***

Այդ տաղտկալիության և առօրեականության հրապուրանքի մասին մի վարկած ա պտտվում գլխումս, բայց դեռ լավ չի ձևավորվել: Բանն այն է, որ ես փոքր ժամանակ, ինչքան հիշում եմ, բավականին երկար ժամանակ ներքուստ  խորապես համոզված էի իմ արտակարգության մեջ: Ես ինձ զգում էի աներևակայելի մեծ, զորեղ, իմաստուն ու հանճարեղ մի գերէակ, որն, ավաղ զրկված էր, առօրեական կյանքի մանրիկ հաճույքները վայելելու հնարավորությունից: Թերևս դա իմ նախկին աստվածային բնույթից դեպի վար հաջորդ քայլն էր։ Եվ այս դեպքում նույնպես իմ այդ արտակարգությունը ինձ հիմնականում ոչ թե հաճույք էր պատճառում, այլ տառապանք։ Թերևս կուզենայի լինել բոլոր նորմալ մարդկանց նման, բայց ավաղ․․․ Նույնիսկ փորձում էի խոսել ու քայլել ուրիշների նման, որ այլությունս շատ չզռա։ Երբեմն ստացվում էր, երբեմն՝ ոչ։ Որովհետև, իրականում, այդ տառապանքը, անշուշտ, վերջին հաշվով միանգամայն հաճելի էր, սնելով իմ սնապարծությունն ու գոռոոզությունը։

***

Բնականաբար, խաղերս միշտ չէ, որ խաղընկեր էին պահանջում։ Ոչ պակաս հաճույք կարելի էր ստանալ տատիկենց հսկայական շքեղ սև դաշնամուրի տակ մեն-մենակ նստած տարատեսակ իրավիճակներ ու պատմություններ մոգոնելուց։ Պատրաստի խաղալիք կամ տիկնիկ առանձնպես չեմ սիրել։ Բացառությամբ՝ Անտոշկա անունով պլաստմասե ծուռթաթ, վատ ներկած դեղին մազերով ու կապուտակ աչքերով մանչուկի, որի հանդեպ իմ սերն ու նվիրումը այն աստիճանի խորն էին ու երկարատև, որ մարդ ամաչում ա նույնիսկ։ Չէ, Անտոշ ջան, սուտ եմ ասում, հեչ էլ չեմ ամաչում։ Ի՞նչ ամաչելու բան կա որ։ Մանավանդ, որ առանձնապես չեմ էլ խաղացել հետը, համենայն դեպս խաղալը չեմ հիշում։ Միայն սերս եմ հիշում, խղճահարությունս ու քնքշանքը։ Ու երբ որ ինչ-ինչ աղետալի հանգամանքների բերումով նրա ծռտիկ անդամները կապող «տռուսիկի ռեզինը» պոկվում էր կամ մաշվում, տառապանքս շատ հեռու չէր մինուճար զավակի հիվանդությունն ապրող մոր տառապանքից։ Անտոշկաս շատ ու շատ փորձություններով ա անցել, երկու անգամ մեռել ա ու հառնել, և հասել ա նույնիսկ այն պանծալի օրվան, երբ ես արդեն Վաղինակով հղի փորս տնկած, պատվավոր դիրքով նստեցրել եմ նրան ապագա բալիկիս համար նախատեսված մանկասայլակի մեջ։ Ավելին, երկար ժամանակ լուրջ պատրաստվում էի տղայիս անունը Անտոն դնել։ Հա բայց էդտեղ ի՞նչ կա․․․ Միշտ սիրել եմ էդ անունը, դրա համար էլ Անտոշկան Անտոշկա էր․․․ Վաղինակի ծնվելուց ոչ շատ երկար ժամանակ անց Անտոշկան բառիս բուն իմաստով հօդս ցնդեց թղթե լապտերիկից մանկասենյակում բռնկված սաստիկ հրդեհի արդյունքում։ Ադանք բաներ․․․

Իսկ առաջին իսկական կենդանի ընկերս Սաշկան էր։ Այն թվերին հայտնի մոսկովյան գրականագետ Վադիմ Կոժինովի աղջիկը։ Առանձնապես հայտնի էր Կոժինովը իր ծայրահեղ ու անվերապահ սլավոնասիրությամբ։ Բոլորովին վերջերս Ֆեյսբուկն ինձ հաճելիորեն զարմացրեց, որ այսօր Սաշկան Ուկրաինայի անկախության մոլեգին պաշտպան ա։ Ով քիչ թե շատ ծանոթ ա սլավոնասերների ու արևմտամետների Ռուսաստանում տարվող դարավոր տուրուդմփոցին, զարմանքս կհասկանա։ Դե Սաշկան շատ-շատ պուճուր ժամանակից միշտ ահավոր ազատամիտ ու ըմբոստ ա եղել։ Իսկ ես իրեն շատ-շատ-շատ պուճուր ժամանակից եմ ճանաչում, ու առաջին հիշողություններս միախառնվում են առասպելների հետ։ Իմ սեփական հիշողություններս Պերդելկինոյի իրենց ամառանոցից են, ուր ես ու մամաս ամեն ամառ մնում էինք մեզ համար հատուկ հատկացրած առանձին "сторожка" տնակում։ Դե դա արդեն պապայիս կալանքից հետո, երբ մեր սեփական Աշուկինոյի ամառանոցը բռնագրավվեց։ Էդ տնակի փայտի, կողքի անտառի, անձրևից հետո թաց խոտի ու սունկի հոտը շատ երկար տարիներ դեռ քթիս մեջ էին, և Պերեդելկինոն միշտ համարել եմ իմ երկրորդ հայրենիքը։ Այո, ո՛չ Մոսկվան, ուր ապրել եմ կյանքիս առաջին հինգ տարիները, ո՛չ էլ մեր սեփական Աշուկինոն, դե երևի դեռ շատ փոքր էի, որ հիշեի։ Իսկ Պերեդելկինոյից բոլոր տպավորություններս աներևակայելիորեն սուր էին։ Առավոտյան լվացվում էինք դրսի պոմպով քաշվող ջրի սառցե-սառը շիթի տակ, հետո մրցում հերոսության մեջ, թե ով ավելի երկար կդիմանա եղինջով ինքնամտրակմանը։ Հետո՝ տաղտկալի նախաճաշ, որից հետո վերջապես կարելի էր անցնել խաղերին։ Թեպետ նույնիսկ նախաճաշը Պերեդելկինոյում միշտ չէ, որ տաղտկալի էր։ Ես փոքր ժամանակ հիմնականում ոչինչ չէի ուտում բացի տապակած կարտոֆիլից ու գոգոլ-մոգոլից։ Բայց այստեղ՝ Պերեդելկինոյում, այդ ցանկին ավելանում էին Սաշկայի անկրկնելի դայակի թխած անկրկնելի բլիները ու մեր սեփական ձեռքերով հավաքած, տապակած սունկը։ Պերեդելկինոն ինձ համար բացահայտեց, որ կյանքի նույնիսկ առօրյա տաղտկալի և անիմաստ թվացող գործողությունները, ինչպես ուտելը և լվացվելը կարող են հաճույք պատճառել։ "Հավես" լինել։ Այդ տարիների իմ կյանքն ու տպավորությունները մի առանձին գրքի նյութ կարող են դառնալ․․․ Բայց կենտրոնացիր, Սո՛նա, էլի փորձում ես շեղվել։ Մենք խաղերից էինք խոսում։ Սաշկայի հետ խաղերից ամենասիրածս պստիկ թղթե տիկնիկներով խաղն էր։ Տիկնիկներին մենք ինքներս էին նկարում ստվարաթղթի վրա, հետո զգուշորեն կտրում-հանում։ Հետո էլ թղթից զանազան շորիկներ էինք նկարում, ձևում, որ հագցնենք։ Դե դա, իհարկե, ընդամենը հումքն էր։ Իսկ ամենահավեսն այն բոլոր արկածներն ու պատմություններն էին, որոնցով այդ մեր հերոսները, պատշաճ կերպով զուգված-զարդարված, անցնում էին։ Ես էդ խաղը բերեցի հետս Երևան ու հասցրեցի կատարելության։ Իմ թղթե շվեդ ընտանիքը ուներ մի ամբողջ տուն, ես կասեի նույնիսկ՝ կալվածք։ Իր ամեն ինչով՝ մեքենաներով, հեծանիվներով, ընտանի կենդանիներով, թղթե կահույքով, գրադարանով, որում պստլիկ թղթե գրքեր էին, արդուկով, ծաղկամանով, խոհանոցով՝ իր թղթե աման-չամանով, ցախավելով, զուգարանով և այլն, և այլն։ Դե զգեստապահարանի պարունակության մասին էլ չխոսենք․․․ Այդ տնակը մի ամբողջ գրադարակ էր զբաղեցնում Երևանյան տան իմ սենյակում և բոլոր ընկերներիս հիացմունքի, եթե ոչ նախանձի առարկան էր։

Սաշկայի հետ մեկ էլ շատ հավես էին մեր գիշերային արկածները։ Պերեդելկինոյի զուգարանը դրսում էր, էն էլ բավականին հեռու, հաղամասի ամենա հետին մասում, երևի, որ հոտը շատ չհասնի։ Ու մենք որոշել էինք, որ կամքը զարգացնելու և վախերը հաղթահարելու համար խիստ օգտակար կլինի, եթե մենք ամեն գիշեր, առանց լապտերիկների, իրար վախենալու պատմություններ պատմելով մթան մեջ փորձենք գտնել մեր ճանապարհը դեպի Կանաչ տնակ (Սաշկայի մայրիկը՝ Ելենա Երմիլովան շատ էր սիրում ամեն ինչի համար պուպուշիկ էֆեմիզմներ հորինել, օրինակ՝ գործերը, որ սկսվում էին, ասում էր «կարմիր հյուրեր ունեմ»)։

Վախերը հաղթահարել ու խիզախության մեջ մրցել Լիլոյի հետ էլ էինք շատ սիրում։ Բայց դե Լիլոյի հետ խաղերը մի ուրիշ մակարդակի էին, իհարկե, և ամենայն վստահությամբ կարող եմ հայտարարել, որ կյանքիս մեծագույն հաճույքների թվին էին պատկանում։ Նույնիսկ խաղերի միջև ընկած ժամանակահատվածները Լիլոյի հետ ահավոր հավես էին, որովհետև միշտ ինչ-որ չափով իրենց մեջ խաղի էլեմենտ էին պարունակում։ Լիներ դա մարդկանց կամ իրավիճակների մանրակրկիտ վերլուծություն, նամականիշների փոխանակում, արվեստի մակարդակի հասցրած բամբասանք, զանազան մրցույթներ ու նախասիրությունների համեմատություններ և դրանց կրքոտ քննարկումներ, և այլն, և այլն։  Այդ ամենը ենթարկվում էր մեր իսկ կողմից անխոս սահմանված որոշակի կանոնների ու կառուցվածքի, ասես որոշակի սցենարով էր առաջնորդվում․․․

Իսկ բուն խաղերից գլխավորն ու տարիներ տևող խաղն, իհարկե, մեր բացահայտած ու տնօրինած աշխարհամաս-երկրների խաղն էր։ Լիլոյի, ավելի շուտ Ատրի դե Լիի աշխարհը՝ Թարասան էր, մինչդեռ ես՝ Ատրի դե Սոոն տնօրինում էի Ֆերլանդը։ Համապատասխանաբար Թարասայում խոսում էին թարասերեն, այսինքն բառերը թարս արտասանելով, իսկ Ֆերլանդում՝ ֆերֆերերեն, այսինքն ամեն վանկից հետո ֆեր ավելացնելով։ Մենք միանգամայն վարժ կարող էինք խոսել երկու լեզուներով էլ և ընդհանուր առմամաբ բավական բարի-դրացիական հարաբերությունների մեջ էինք։ Ընդհանուր հարատև ոսոխը՝ նողկալի Իտլանդն էր, որի ղեկավար էինք կարգել Լիլոյի պապային՝ Զորիկին, իսկ նրա նենգ սպան ու կամակատարն էր Գոհարիկը։ Ընդ որում խեղճ Զորիկն իսկի գլխի էլ չէր, թե ինքն ո՜վ է և ինչո՜ւ ենք մենք մեզ այդքան կասկածելի պահում, իսկ պարբերաբար նույնիսկ տապալում գետնին ու դաժանաբար դնգստում։  Գոհարիկին, կարծես թե մեկ-մեկ ներգրավում էինք, բայց դե քանի որ թշնամու ներկայացուցիչ էր, դա երբեմն բավականին վայրագ դրսևորումներ էր ունենում։ Ես ինքս աղոտ հիշում եմ մի դեպք, որը Գոհաիկի հիշողության մեջ շատ ավելի վառ ա տպավորվել։ Ուրեմն խեղճը վերջապես ընկել էր մեր ճանկերը ու մենք նրան կապել-կապկպել էին ու եղինջով մտրակելով պահանջում էին ասել գաղտնաբառը։ Բայց քանի որ  ոչ մի գաղտնաբար նրան երբեք ոչ ոք չէր հայտնել, ապա, խեղճը, ակամայից հերոսաբար լռում էր։ Ըստ Գոհարիկի վկայության, ինքն այդ ողջ ընթացքում իրեն իսկապես գերի էր զգում իրական նավի վրա։ Մենք այնքան էինք խորացել ու մտել դերի մեջ, որ վերջը կարող էր բավականին տխուր լիներ, բայց մեզանից ինչ-որ մեկը վերջապես սթափվեց ու կանգնեցրեց այդ դաժանությունը։ Երևանի բնակարանումս մինչև օրս պահ տված ունեմ մի ստվար հատոր, որի մեջ մեր այդ պատմական խաղի նյութերն են հավաքած՝ մանրակրկիտ քարտեզներով, քաղաքական և սոցիալական կառուցվածքի նկարագրություններով, զինանշաններով և տարատեսակ այլ խորհդանիշներով, մեր կողմից կանոնավոր կերպով հրատարակվող թերթերով, որ պարունակում էին ներքին ու արտաքին կյանքի վերջին նորությունները, ինչպես նաև մեր ողջ նամակագրությամբ։ Ընդ որում, ասեմ, որ նամակագրվում էինք մենք մեր իսկ հորինած այբուբենով, որով մինչև օրս բավականին վարժ կարող եմ գրել։ Նամակները մենք հավուր պատշաճի ուղարկում էինք փոստով՝ նախապես կողքերից զգուշորեն վառելով, տրորելով հողի մեջ ու մի լավ ճմռթելով՝ առավել տպավորիչ տեսք տալու համար։ Այդ իմ Ֆերլանդիս հարստությամբ ողջ ժառաանգությունը ես հպարտ-հպարտ հանձնեցի Վաղինակին, որ իբր շարունակի Լիլիթի տղայի՝ Միկայի հետ, որն էլ իր մանկության մոտիկագույն ընկերն էր։ Վաղինակը հավեսով վերցրեց, մի քիչ բզբզեց, հետո ձանձրացավ ու թողեց։ Է՜հ, ընթերցող ջան, ի՞նչ ասեմ, էդ իմ խաղն էր, հո իրենը չէր․․․ 

Հիմա էդ մեր խաղերը, որ մեկիկ մեկիկ հիշեմ, պատմեմ` ի՞նչ… Ի՞նչ կհասկանաս, ընթերցող ջան:  Բայց  մյուս կողմից էլ ախր ո՞նց չհիշեմ մեր «կենդանի իմպրովիզ կինոները», կամ միկրոսկոպիկ տուն-տունիկները պստլիկ խաղաքար-մարդուկներով, ուր աներևակալիորեն դաժան ու կրքոտ պատմություններ էին ծավալվում... Բա ջրի շուրջը, ջրի երեսին ու ջրի տակ մեր զանազան օյինբազություննե՞րը, բա Լիլոյենց ննջասենյակի պահարանների գլխից Աննա Մանասովնայի անթերի շտկած մահճակալի վրա թռնե՞լը, բա տատիկիս տան երկաթյա մահճակալների ճաղերի վրա ճոճվելու խորհրդավոր ու խիստ թաքուն Տիկ-տակ ծեսը՞, որն ընդամենը մեկ անգամ մեզ ոչ այնքան բնորոշ գթասրտությունից դրդված թույլատրել էին, որ «մասնակցեն» Գոհարիկն ու Անուշիկը՝ բանալու անցքից ծիկրակելով։ Բա մեր սեղանի թենիսի համաշխարհային տուրնիրն՞երը, բա  «նորքացման պրոցեսը՞», թերևս միայն ինձ ու Լիլոյին հասկանալի ու հասանելի կատարյալ ու ծայրահեղ անմիտ ցանցառությամբ, որի արդյունքում կարող էինք ծիծաղից էն աստիճանի թուլանալ, որ զկրտալով ու լացելով տապալվում էինք գետնին ու չէինք կարող կանգ առնել։ 

Ճիշտը, որ ասենք՝ մինչև օրս էլ, երբ իրար տեսնենք՝ ընկնում են մեր մանկության գիրկը ու կարող ենք էն աստիճանի խորանանք, որ կողքից նայողը մեզ կատարյալ տհասի տեղ կդնի։ Օրինակ, երբ բոլորովին վերջերս հանդիպեցինք Տասմանիայում․․․ հա, լավ… սպասեք մի վարկյան: Հեսա գտնեմ: Ինչպես ասում են՝ լավ է մեկ անգամ տեսնել, քան հազար անգամ լսել. Ահավասիկ։

Մանկությանս երրորդ մոտիկագույն ընկերս` Դավկան էր: Այսօր գրեթե ողջ հայությանը քաջ ծանոթ Դավիթ Յանը: Ուրախալին էն ա, որ ինքը այն հատուկենտ մարդկանցից ա, որ գրեթե չի փոխվել: Միշտ կենսուրախ, հավեսով, զավզակ, ժրաջան և մարդկության առաջընթացի հանդեպ անվերապահ հավատով լեցուն: Դավկայի հետ ես հիմնականում զարգացնում  էի իմ ծովահենների խաղը և ռեալիզացնում իմ տղայական առասպելը: Հետաքրքիրն այն է, որ ծովահենը ես էի, իսկ ինքը ՄԱԿ-ի կենդանիների պաշտպանության դրոշի ներքո էր նավարկում, փրկելով վտանգված կենդանիներին: Ու մենք ինչ-որ կերպ համագործակցում էին, մանրամասները չեմ հիշում: Ծովահեններն  ինձ, իհարկե,  հիմնականում հրապուրում էին իրենց ազատատենչությամբ և օրինազանցությամբ: Օրինազանցությունը արյանս մեջ է: Չէ որ հայ եմ վերջապես: Բայց հետաքրքիր ա, որ մտածում ես, մի կողմից օրենքի դեմ ընդվեզելը մեր արյան մեջ ա, կարծես պատվի հարց լինի, բայց մյուս կողմից էլ… (հահա, էս վերջին նախադասությունը կիսատ էի թողել ու հիմա գաղափար չունեմ մյուս կողմից ինչ ա որ… թերևս՝ ադաթը, աբուռը և հայու գենը, որոնք պետականությունից զրկված հայ մարդուն փոխարինել են օրենքը։ Հարց ա ծագում բայց՝ ինչն էր ի սկզբանէ, հավը՞, թե՞ հավկիթը։ Ասել է թե պետականություն չունենալն էր ընտանեկան-կլանային օրենքի գերակայության պատճառը, թե՞ ընտանիքը միշտ ավելի գերադասելի է եղել պետության շահերից։ Լավ կանեմ էստեղ ձենս կտրեմ ու չխորանամ, քանի որ հայոց պատմության իմ գիտելիքները շատ կցկտուր են, թեպետ աղոտ հիշում եմ, որ մատղաշ տարիքումս բավականին վհատվել էի հայոց պատմության մեջ դավաճանների ու կոնֆորմիստների անպակասությունից)։

Ո՜ւֆ, էլի շեղվեցիր, Սոնա ջան։ Վաղինակը ճիշտ ա, վայ թե, իսկապես ուշադրության պակասի խանգարում ունեմ… Ինչևէ… ինչ-որ կարևոր մի բան կատարվեց, երբ լրացավ իմ տասներկու տարին։ Ինչքան ինձ հիշում եմ էդ թիվն ինձ համար շատ-շատ կարևոր էր։ Խորապես համոզված էի, որ հենց էդ տարիքում է մարդ հասունանում ու կորցնում իր մանկությունը։ Եվ թեպետ ես մանկությունս միշտ շատ սիրել-փայփայել ու գնահատել եմ, բայց այդուհանդերձ էդ թիվը բավական հրապուրիչ պեծպեծում էր ինձ հեռուներից։ Եվ իրականում, ես ճիշտ էի։ Տասներկու տարեկան հասակում ես իջա իմ գերմարդկային բարձրունքներից և վերջնականապես ոտքս դրեցի գետնին։ Նախ և առաջ, ես կտրականապես ռաբիզացա։ Ապա, նայելով շուրջս և տեսնելով, որ բոլոր հասակակիցներս կպած սիրահարվում են ու տառապում, ես որոշեցի, որ ինքս էլ շտապ պետք է համապատասխան թեկնածու ճարեմ, որ հետ չմնամ։ Լավ հիշում եմ, որ տրոլեյբուսով գնում էի Կոջոյանի դպրոց, նկարչության դասի, ու ամբողջ ճանապարհին գցում-բռնում էի, թե ո՜ւմ ընտրեմ։ Ընտրությունս կանգ առավ ոմն Ա.-ի վրա, և դասից վերդառնալու ճանապարհին սիրտս արդեն պատռվում էր անհնար սիրո տառապանքից, որը տևեց երկար, շատ երկար տարիներ։  Հատկանաշական է, որ Ա-ն իսկապես շատ արժանավոր թեկնածու էր, խելացի, արդար, ազնիվ, ազատամիտ… այո, այո… ա-ա-ա-ա-ա

Ա

Ավազոտ անապատով անցնում էր Ասպետը։

–Ամենակալ Աստված, Արարիչ ամենայն աշխարհի, անթիվ, անհամար անասունների, այլ արտառոց արարածների,– արցունքն աչքերին աղաչում էր ազնիվ ասպետը,– արձակիր ամպերդ, ամպրոպ, անձրև առաքիր այս ավազոտ աշխարհ։ Արա այնպես` անհետանա այս անհեթեթ անապատը, ազատիր աշխարհը այս անխելք, ապիկար արաբներից, արմատախիլ արա այս անճոռնի, անիմաստ արմավենիները։

– Ա՛յ, ախմախ,– ամպերից արձագանքեց Աստված,– ախր այս Անապատ է։ Անապատում ապրում են արաբներ, աճում են արմավենիներ, անապատում ամենուր ավազ է, ամպերն անապատում անանձրև են։

– Աշխարհի արարումն արդեն ավարտված է,– անվրդով ավելացրեց Արարիչը։

– Այո՛, անգութ Աստված, արժանի եմ արհամարհանքիդ։ Անտարակույս այս անապատ է։ Արդարացի ես։ Այո։ Ամէն։ Ալելուիա,– ասաց Ասպետը։

–Այ ապրե՛ս,– ասաց Աստված։ 

(«Այբբենարան» ծրագրային ստեղծագործությունս ամբողջությամբ` այստեղ)

Աստված ասեցի՝ հիշեցի Աստծո հետ իմ առաջին «հանդիպումը»։  Մոսկվայի մեր տանն էր, ուր ապրել եմ ծնողներիս հետ մինչև հինգ տարեկան, մինչև պապայիս բանտարկելը։ Ապրում էինք Ֆիլյովսկի պարկի շրջանում, երեք սենյականոց կոմունալ բնակարանում, որից երկուսը մենք էինք զբաղեցնում, իսկ երրորդը՝  մի պառավ ռուս տատիկ։  Մերոնց ինքը, աչքիս, տանել չէր կարող, բայց ինձ հաճախ նստեցնում էր գոգին ու ինչ-որ երգեր երգում։ Մեկ էլ, ասում էին, պապիս վրա աչք ուներ՝ Գուրգեն Հմայակովիչի, հորս հոր։ Մեկ էլ հիշում եմ, որ խոհանոցում, որ ճաշ էր եփում, սիրտս խառնում էր ճարպի հոտերից։ Թե ինչպիսին էր նա իրականում, ավելի շուտ՝ ինչպիսին ես իրեն կտեսնեի իմ այսօրվա աչքերով, գաղափար չունեմ, բայց այդ տարիքում ես նրան մի տեսակ ակնածանքով էի վերաբերում։ Երևի թե արքետիպային բաբա-յագայական իր արտաքինի և ինձ համար էն թվերին այդքան անսովոր կրոնապաշտության պատճառով։ Ինչպես արդեն նշել էի, ես պուճուր ժամանակ մոտավոր «սուբյեկտիվ իդեալիստ» էի կամ նման մի բան։ Աստծո գաղափարին թեպետ բաց էի, սակայն խորապես համոզված էի, որ Այն ամեն դեպքում անտեսանելի է և անշոշափելի պիտի լինի։ Այդ իսկ պատճառով, ես պարազապես ցնցվել էի, երբ անցնելով «բաբուշկայի» սենյակի կողքով, կիսաբաց դռան հետևից հանկարծ տեսա նրան ծնկաչոք նստած պատուհանի դիմաց արագ-արագ խաչակնքնվելով ու լսեցի նրա մոլագար շշուկը. “Вижу Тебя, Господи!” Ես, իհարկե, տեղն ու տեղը լեղապատառ վազեցի իմ սենյակ, որ պատուհանիցս նայեմ տեսնեմ, թե էդ ի՞նչ էր ինքը հաջողացրել տեսնել։ Բայց, ավաղ, կույր աչքերիս ոչինչ չբացվեց։ Պառկեցի անկողնուս վրա ու փորձեցի հնարավորինս մտակենտրոնանալ ու հասկանալ, թե էդ ինչպես է հնարավոր։ Արևի շողերը լցվում էին սենյակս։ Կկոցած աչքերիս թարթիչներիս արանքից փոշու մասնիկները դողդղալով վեր ու վար էին անում արևի շողերի հետ խաղալով։ Որոշեցի, որ հենց սա էր պառավի տեսածը, որովհետև այդ պահին դա անչափ գեղեցիկ ու խորհրդավոր էր։ Ու ես իմ ամբողջ էությամբ տրվեցի Աստծուն։ Ու դա լավ էր։

Բայց աստվածապաշտ, իհարկե, երբեք չդարձա։ Համենայն դեպս, պառավի տեսանալի Աստուծոն երբեք լուրջ չեմ ընդունել։ Ու մինչև օրս հավատս չի գալիս, որ մարդիկ կան, որ սուրբ գրքերի և այլևայլ հոգևոր աղբյուրների ալեգորիկ լեզուն բառացիորեն են փորձում հասկանալ, մարդիկ էլ կան, որ իրենց աթեիստ են համարում զուտ էն պատճառով, որ իրենց կռիվը էդ բառացի մեկնության հետ ա։ Հոգևոր փնտրտուքներիս ու պրպտումների ընթացքում ունեցել եմ բազմաթիվ կարճատև կանգառներ, բայց դե մինչև օրս էլ ոչ մի վերջնական հանգրվանի չեմ հասել, իհարկե։ Թերևս մեծ մասամբ թերահավատ միստիկ եմ եղել։ Բայց՝ միստիկ։ Բայց՝ թերահավատ։ Հետաքրքիր ա, որ հիմա փորձում եմ վերհիշել, թե երբ ինչով եմ անցել, հատուկենտ, բայց շատ հստակ տեղեր են հիշվում կոնկրետ «կանգառների» հետ կապված։

Հահա, էս մեկն, օրինակ… ֆիզկուլտի դահլիճում էր։ Պատի եկայնքով երկար կանաչ նստարան էր, որին բոլորս՝ սպիտակ մայկա, սև տռուսիկ հագած, շարան-շարան նստած՝ եսիմ ինչի էինք սպասում, փոխանակ վարժվեինք։ Երեվի սպասում էինք մեր հերթը հասնի։ Ու ես մտածում էի, որ կա երկու ճանապարհ՝ լինելիության ու կայացման։ Ճիշտն ասած՝ ռուսերեն էի մտածում – бытие и становление։ Հիմա, իհարկե, կսկսեմ մի քիչ խաբխբել, որովհետև շատ հստակ չեմ հիշում, բայց մոտավորապես էսպես.  Երևի թե ցանկացած մարդ իր կյանքի այս կամ այն պահին զգում է իր մեջ այդ երկու ուժերից մեկի գերակշռումը։ Առաջինն՝ արեևելյան կատարելության ուղին, պարզապես լինել, նիրվանա, լինել մեկ տիեզերքի հետ, ազատվել երկատվածությունից։ Այս բևեռում նաև՝ գոհանալ եղածով, պատկանելության զգացողություն։ Դու մեկ այլ խմբի, ընտանիքի մասինկն ես, դու ապահով ես այս վիճակում։

Երկրորդը՝ շատ ավելի արևմտյան է։ Մարդն անկատար է, բայց կարող է աճել ու զարգանալ։ Դառնալ ավելին, քան կա։ Մարդն անհատ է, մարդն ուզում է ապրել և հաստատել իր անկրկնելիությունը։ Հաճախ դրա համար նա պետք է դուրս գա իր կոմֆորտի գոտուց, իր ընտանիքից, հաճախ նույնիսկ իր մաշկից, որպեսզի գնա, ձգվի դեպի իր պատկերացրած իդեալը։ Համենայն դեպս մարդն այս բևեռում գոհ չէ եղածով։

Այդ պահին, ֆիզկուլտի դահլիճում նստած, ես, պիոներական տարիքի ըմբոստս, իհարկե, որոշել էի, որ ինձ  ավելի մոտ է արևմտյան ուղին։ Բայց արևելյանն էլ բավականին հմայիչ էր։ Ընդ որում ասեմ, որ այդ տարիներին փիլիսոփայական մտքի հետ իմ ծանոթությունը սահմանափակված էր Սովետում հրատարակված համաշխրհային փիլիսոփայության պատմության բազմահատորյակի երկու հատորներից քաղված կցկտուր գիտելիքներով։ Մնացած հատորները  չունէինք։ Հիմա հստակ չեմ հիշում հրատարակության անունը, գորշ հատորներ էին, մեջը ամեն ինչ կոնսպեկտավորված,  ծամված էր սովետ գիտնականների կողմից։  Եվ թեև հակված էի արևմտայն ուղուն, սիրածս հատվածն էր Չժուան Ցզիի թիթեռի երազի պատմությունը։ Հիմա, տարիներ անց, բազում այլ հաստ ու բարակ գրքեր կարդալուց հետո, որ ասեմ, թե շատ եմ առաջ գնացել, սուտ կլինի։ (Չժուան Ցզի ասացի, հիշեցի Վաղինակիս հեղինակած հրաշք պատմությունը։) 

Հիմա մտքերս ավելի բարբաջանքի են նման, զառանցանքի պատառիկների… Միտքս շատ ավելի ծույլ է ու վախեցած։ Եկեք փորձենք… Being vs becoming?… Դառնալ․․․ ինչու՞ «դառնալ»․․․ վերադարձի իմաստ կա արդյո՞ք` դառնալ ինչի՞ն․․․ Թերևս հենց լինելիությանը, բայց  մի տեսակ արդեն գիտակցաբար․․․ բիքամինգն էլ չունի արդյոք՞ այդ դեպի լինելիությունը իմաստը… մինչդեռ կայանալն ավելի մոտ է լեզվաբանական առումով ռուսերենի ստանօվլենիին, և երկուսի մեջ էլ վերջնակետի ու կանգառի խոստում կա, թեպետ երկուսն էլ միաժամանակ նաև ընթացքը նկարագրող բառեր են։ Լինել – կայանալ, դառնալ լինելիությանը․․․ Մամաս, որ արդեն խոսքերը սկսեց մոռանալ, որ հարցնում էինք՝ ո՞նց ես, ասում էր՝ ոնց, որ կամ՝ կամ․․․ կարծես արդեն գիտակցում էր, որ կայացման ընթացքն ավարտվել է․․․ եվ փաստորեն լինելիությունն է զուտ մնացել։

Հա… Աստվածապաշտ երբեք չեմ եղել, բայց սնահավատ լավ էլ եղել եմ։ Շատ երկար տարիներ գործածում էի  հատուկ իմ կողմից մշակված, բավականին ընդարձակ չար ու բարի նշանների մի համալիր։  Թե քայլելիս ոտքս կպավ սալիկի եզրին՝ հեչ լավ չի… թե աստղս էսօր երևաց ամպերի հետևից ու երեք անգամ թարթեց ՝ վաղը լավ օր ա լինելու։   (Աստղս, որ միշտ իմ գլխավերն էր քնելուցս առաջ, իսկապես, բավականին հավաստի կանխատեսումներ էր տալիս)։ Թե մի ապուշ կամ վախենալու բան անցավ մտքովս, այն  չեղարկելու համար հատուկ մոգական բառեր պիտի ասվեին մտքումս։ Եվ նման շատ ու շատ այլ նշաններ ու հնարքներ, որոնք երևի թե ինչ-որ չափով գործում էին, որովետև փոքրիկ Սոնան շատ վստահ էր իր ուժերի և հնարավորությունների մեջ։ 

Շատ լավ հիշում եմ մեջս փոթորկող, էքստազի հասնող հրճվանքս իմ ներքին ուժերի գիտակցումից ու ամենակարողության  զգացողությունից, որ ստիպում էր ինձ գնալ ամեննաանորմալ ու անիմաստ սխրանքների։ Հիշում եմ, մի անգամ խաղաղ զբոսնում էի մեր տան կողքերով, ի՞նչ անցավ մտքովս՝ չգիտեմ, բարձրացա երեք մետրանոց պատի, թե ավտոտնակի կտուրին ու որոշեցի, որ պետք ա ցած թռչեմ։ Հենց էնպես, որ ապացուցեմ, որ չեմ վախենում։ Ու թռա։ Ծնկներս խփեցին դնչիս ու առջևի կաթնատամս ջարդվեց։ Բայց մի տեսնեիք, թե ին՛չ գոհ էի վերադառնում տուն, կարծես, աշախարհը փրկել էի էդ իմ հերոսությամբ։ 

Սուտ կլինի ասեմ, որ ոչինչից չէի վախենում։ Սարսափելի վախենում էի մտերիմներիս մահից։ Բայց բացի դրանից, երեևի թե, էլ ոչնչից։ Ի՛նչ նախանձով եմ հիշում հիմա իմ գլխակորույս սխրանքները… Ամեն անգամ լողի գնալիս դեպի Սկիֆի լողավազան տանող Գետառը հատող բարալիկ խողովակների վրայով անցնելս, տատիկենց տան բակի «նավթի բուդկայից» հարևան հողաշեն տնակի կտուրի վրա «ֆան-ֆան Տյուլպան»  աղաղակելով թռչելը, Սև ծովի հեռուներում ժամերով մեջքի վրա պառկելուց հետո խորը խորքերը սուզվելը… Ջուրը, ամեն տեսակի՝ ծով լինի, թե լողավազան՝ գժի պես սիրում էի։ Հիշում եմ, լողի պարապմունքի գնալուցս առաջ փորս ամեն անգամ ակնկալվելիք հաճույքից ցավում էր։ Լուրջ։ Մի տեսակ կծկվում էր հաճույքից։ Երազում էի լողորդ դառնալ, չեմպիոն, բայց մերոնք չթողեցին հատուկ առաջադեմ խումբ գնամ, փոխարենը ստիպում էին գնամ Կոջոյանի դպրոց նկարչության դասերի, որոնից ես պարզապես զզվում էի։ Նկարել շատ էի սիրում, բայց այդ դասերն ինձ համար անտանելի ձանձրալի էին։ Վերջը մի երկու տարի գնալուց հետո նպատակիս հասա ու ինձ հանել տվեցի։ Բայց դե չեմպիոն այդպես էլ չդարձա։ Այլ դարձա նկարիչ։ Հա ո՞ր, Սոնա ջան։ Էդ ի՞նչ նկարիչ ես, որ արդեն մի ամսից ավել ո՜չ մատիտ ես ձերքդ բռնել, ո՜չ էլ վրձին։ Է՛հ, Սոնա, Սոնա… Հիմա էլ ուզում ես գրո՞ղ դառնալ… հլա մի տես՝ էս մի պուճուր պարբերության մեջ ինչ ասես չխոթեցիր, ինչ՞ից սկսեցիր՝ ո՞ւր հասար… այո…ու՞ր հասար ու ի՞նչ դարձար… Չէ, գրող չեմ էլ հավակնում դառնալ, իհարկե։ Գրող որ լինեի, հրաշք պատմություններ կհորինեի, բառերիցս կարպետ կհյուսեի, էնպես կգրեի,  որ տողերս զրնգան խորհրդավոր իմաստներով… 

  Հիմա, որ ետ եմ եմ նայում, հասկանում եմ, որ «գործերիցս» միայն երկուսն են, որոնցից իսկապես գոհ եմ, ու որոնք իրավամբ «իմն» են։ Մեկն «Այբբենարանս» է, որ գրել-նկարել եմ մութ ու ցուրտ տարիներին, որ ուղարկեմ Լիլոյի ծնունդին Ամերիկա։ Մյուսն էլ  արդեն էստեղ, Ավստրալիայում ձեռնարկած  «Ներաշխարհի կենդանեաց նկարագիրն» է։ Ընդ որում երկուսն էլ պարզապես թեթև խաղ են, ուրիշ ոչինչ։

 Խաղ…Թերևս հենց սա ա էն խորհրդավոր կարմիր թելը, որ կապում ա ժամանակի ու տարածության մեջ սփռված տարատեսակ, բազմապիսի և կարծես թե իրարից այդքան տարբեր սոնաներին։ Դեռ հաստատ չգիտեմ, մի քիչ էլ կմտածեմ այդ ուղղությամբ, բայց, կարծես թե, դա է... Վայելել պահը, տրվել ընթացքին, ապրել հազար ու մի հնարավորություն, այսինքն դուրս գալ թվացյալ հստակ իրականության օրենքներից ու սահմաննեից դուրս՝ մեկ այլ մակարդակ, կամ շերտ, կամ աշխարհ։ Կյանքի այլ տարբերակ, այլ իրականություն, որի կերտմանը ինքդ ես մասնակցում։ Դու համ խաղացողն ես համ խաղացնողը, համ դիտորդը, համ դերասանը, համ ռեժիսորը։ Դիտողն ու դիտվողը մեկ են դառնում, ինչպես իմ Կարմիր անդունդում։ Ո՞րն է էստեղ Սոնան։ Դա արդեն կարևոր չի։ Սոնան անսահման հնարավորություններից մեկն ա միայն․․․ Ու եթե մի լավ քերես այդ շերտն էլ, տակը վայ թե մնա միայն մութ, անծիր անդունդը…Հետո պարզ էլ չի, թե ով ում հետ է խաղում… Անդունդը Սոնայի, թե Սոնան անդունդի, թե Սոնան ու անդունդն իրար հետ միասին մի խաղ են խաղում… 

Նման մի բան կարող է երևի մեկ էլ երազում կատարվել: Որ դուրս գաս սեփական ես-իդ սահմաններից, քո ամենօրյա, սովորական դարձած կաղապարի սահմաննեից դուրս, քեզանից մեծ լինես, քեզանից շատ լինես, ընդհնարապես քեզանից չլինես… Քո մոտ էդպես լինո՞ւմ է, սիրելի ընթերցող, որ երազում ոչ միայն դու դու չես, այլև ընդհանրապես պարզ էլ չի, թե ինչ ես: Պարզապես ինչ-որ էներգիա, ասեմ, թե ներկայություն… Պարզապես դիտորդ էլ չէ, բայց… Պետք եղած պահին կարող ես ձեռք կամ ոտք աճեցնել, բերան ու քիթ, կարող ես շարժվել պահին հարիր ձևով, օրինակ, սլանալ օվկիանոսի մակերեսով, մարմնավորված, կամ անմարմին, նայած, թե այդ պահին երազի հեղինակին ինչ է անհրաժեշտ… իսկ թե ո՛վ է երազի հեղինակը, դա էլ հարց է, իհարկե… Չէ, էդպես չէ… Հենց դա՜ է  Հարցը:  Բայց հիմա առաջ գա մեկն ու ասի, թե գիտի էդ հարցի պատասխանը, ես նրան չեմ հավատա: Բայց դե դա, իհարկե,  չի նշանակում, որ ես ինքս չեմ փորձի հիմա պատասխանել այդ հարցին: Իսկ այս օրվա դրությամբ այդ հարցի իմ պատասխանը կլինի` նախասոնան: Սոնան արդեն պարզեցինք ով ա, մնում ա հիմա պարզենք նախասոնայի հարցը: Իսկի չգիտեմ, ոնց ա գրվում… երևի թե մեծատառն էստեղ տեղին չի լինի։

Հա, երազներն ինձ միշտ շատ են հետաքրքրել, շատ-շատ, հիշում եմ, որ ժամանակին ափսոսում էի նույնիսկ, որ չկա այդպիսի մասնագիտություն` երազաբան կամ երազագետ: Հաճույքով երազներով կզբաղվեի: Հետո հասկացա, որ շատ էլ լավ կա: Բայց արդեն ուշ էր:

Հիմա երևի կասես, սիրելի ընթերցող՝ ա՛յ Սոնա, դու ինչի մասին ասես չխոսեցիր, բայց արդյունքում մենակ քեզանից խոսեցիր։ Բա ժամանա՞կ, պատմությո՞ւն, միջավա՞յր, մթնոլո՞րտ, տուն-տե՞ղ, կոլորի՞տ։ Ինչո՞ւ չես ուզում կիսվել, ընթերցողիդ հետ, սիրելի՜ս։ Ինչպիսի՞ն էր քեզ շրջապատող աշխարհն այդ քո տվայտանքների ընթացքում։ Թերևս այդ դեպքում մեզ է՜լ ավելի գրավեր քո այս խառնապատումը։ Դե որ ճիշտն ասեմ՝  ինձ ներսինը միշտ դրսինց ավելի շատ էր հետաքրքրել, ընթերցող ջան։ Չեմ ասում, թե լավ է։ Բայց էդպես է։ Ու չեմ ասում, որ ընդհանրապես չէի նկատում; Իհարկե, նկատում էի։ Շատ բաներ շատ էլ լավ էի նկատում ու հաճախ, ըստ իս, մեծերից էլ լավ։ Բայց հիմնական գործողությունները կատարվում էին ներսում։ Թեև դուրսն ու ներսը մինչև օրս էլ իրարից լավ չեմ զատում։ Արտաքին աշխարհի ամենից էական, նշանակլից ու թանկագին մասն ընտանիքս էր, իսկ հայրենիքն ինձ համար երևի թե հիմնականում Տատիկենց հին տունն էր Լալայանց փողոցի վրա, երբ բոլորս հավաքվում էինք երկար կլոր սեղանի շուրջը ճաշելու։ Պապիկը, տատիկը, մամաս, Ռուզանը, Մառան, Գոհարիկը, Անուշիկը … Մեկ էլ՝ չգիտես ինչի՝ Պերեդելկինոյին էր սիրտս շատ կպած։ Երբ Երևանում էինք, ահավոր կարոտում էի Պերդելկինոն, երբ Ռուսաստանում էինք, գժի պես կարոտում էի Երևանը։ Ասում են՝ «ազատ կարող է լինել միայն նա, ով ոչ մի տեղի չի պատկանում»։ Հիմա ես ազա՞տ էի, թե կրկնակի կապանքների մեջ, հարց ա, իհարկե։ Ինչևէ, հիմա այդ երկու հայրենիքներս էլ չկան։ 

Հմմ, թերևս հայրենիքը խառնում եմ կորուսյալ դրախտ հասկացության հետ… Եթե էդպես է, վայ թե հայրենասեր երբեք չեմ էլ եղել։ Այո, ինչ  խոսք ահավոր կարոտում էի… մինչև օրս էլ կարոտում եմ…  որոշ բաներ… Երևանյան անձրևներն, օրինակ, սառը ջուրը, հայաստանյան աշնանային առավոտների օդը, չոր խոտի հոտը… Երևանի որոշ անկյուններ… թեև, Երևանն ընդհանուր առմամբ որպես քաղաք երբեք չեմ համարել գեղեցիկ, ավաղ… (Ժամանակին շատ ավելի լավիկն էր Երևանս, շատ ավելի փոքր, կոկիկ, գեղեցիկ ու հարազատ, սիրելի ընթերցող, համենայն դեպս, «օրկերն» էդպես աչքի չէին ընկնում, իրենց մութ անկյուններում պախկված էին, իսկ դուրսը լիքը սիմպո տղաներ էին ֆռֆռում, որոնց մենք անվերջ սիրահարվում էինք: Էսօրվա երիտասարդ աղջիկներն ինձ չեն հավատում:) ...իհարկե, ամենակարևորը՝ հարազատ դեմքերն ու մթնոլորտը… բայց դե էլի հարց է մնում, էդ հայրենիքս եմ կարոտում, թե իմ անցած կյանքը։ Բացի այդ լավ հասկանում եմ, որ հայրենասիրությունը կարոտի հետ կապ չունի: Որովհետև գրեթե նույն սաստկությամբ կարոտում եմ Մոսկովյան որոշ անկյուններ, ռուսաստանյան բնության կտորներ և շատ ու շատ այլ երկրներ ու քաղաքներ, ուր ընդհանրապես շատ քիչ եմ ապրել… Եվ Շվեդիան, իհարկե, իմ Շվեդիան, որի հանդեպ իմ աննորմալ սերը չունի որևէ խելքին մոտիկ բացատրություն… 

Բայց դե մյուս կողմից էլ, երբ դրսերում եմ, տեղի, և շատ ավելի հաճախ՝ անտեղի, հպարտանում եմ իմ հայ լինելով։ Հաճախ նույնիսկ գլխիցս բաներ եմ հորինում կամ ծաղկացնում եղած ոչ սակավաթիվ միֆերը, որ ապացուցեմ մեր արտակարգությունը։  Կատարյալ ապուշի պես հրճվում եմ հայրենիքիս և հայրենակիցներիս հաջողություններով, կարծես թե ես ինչ-որ կերպ դրանց մասնակից եմ, բացի արյունակից լինելուց։ Հայու-գենակից… Իրականում, էդ գենակցությունը ինձ համար բավականին կասկածելի պատիվ ա։ Ի՞նչ մի հաճելի ա Դոդի Գագոյի, կամ Երևանյան փողոցներով այսօր իրենցից գոհ ճեմող, իրենց տեր ու տիրական զգացող հաստափոր օրկերի կերպարանքով զտարյուն հայերի հետ գենս կիսելու մեջ։ Դրա համար էլ երևի իմ միֆերն եմ հորինում, որ գոնե մի քիչ հաճելի լինի, ես իմ… Բայց դե հաճելի ա, թե ոչ՝ գենակից եմ, հայ եմ, ու շատ էլ գոհ եմ, որ հայ եմ, ու էս իմ տվայտանքներն էլ, ըստ իս, զուտ հայկական են բնույթով: 

Էստեղ Ավստրալիայում ունեմ երկու թուրք ընկեր, հրաշալի մի զույգ, Անիլն ու Օզանը։ Հաստատ կարող եմ ասել, որ իրենց հետ շատ ավելի ընդհանրություն եմ զգում, քան շատ հայերի։ Էդ շատ հայերից շատերը ինձ հիմա որ լսեն, կարող ա կախաղան հանեն ու թուրք հայտարարեն։ Էհ, ի՞նչ ասեմ... Բայց դե, ինչ խոսք, հարազատ հայը հարազատ թուրքից հազար գլուխ հարազատ է… նույնիսկ հարազատ շվեդից… չգիտեմ, ինչու է այդպես… Եվ հայրենիքիս համար օրհասական պահերին, ինչպես օրինակ՝ Սովետի փլուզում, ութսուն ութ թիվ, ցուրտ ու մութ տարիներ, ապրիլյան պատերազմ, սիրտս մի տեսակ շատ արագ-արագ ու հայավարի ա խփել:  Հիշում եմ, առաջին անգամ ինձ այդ զգացողությունս զարմացրեց Մոսկվայի հայ եկեղեցու բակում, ուր հայերով հավաքվել էինք Ղարաբաղյան շարժման առաջին միտնինգներից մեկին։ Ինքս ինձ վրա ապշել էի, որ աչքերս լցվում են, ու ես էքստազին մոտ ինչ-որ տարօրինակ զգացողություն եմ ապրում, ինձ էդ հուզված ամբոխի մի մասնիկը զգալով։ Թեպետ, երբեք լիովին չի հաջողվել միախառնվեմ ու հաճախ կողքից մի տեսակ տագնապի զգացողություն եմ ունեցել, երբ ժողովրդը մի օրգանիզմի նման ա սկսում շնչել: Ժողովուրդս: Ես իմ է… Երևի, զարմանում եմ, որովհետև մինչև վերջ չեմ հասկանում, թե ինչու ա էդ այդքան կարևոր։ Եվ համոզված էլ չեմ, որ կարևոր է: Ինձ  էստեղ էլ, Ավստրալիայում, շատերը լավ չեն հասկանում, մի տեսակ  ակնկալում են, որ ես ինձ պիտի «օտար» զգամ, ներգաղթյալ, մինչև վերջ չմերվեմ… Դրա համար լիքը գրանտ ա հասնում, ասեմ իմանաք։ Ես էդ խնդիրը, չգիտես ինչի, երբեք չեմ ունեցել։ Միշտ ինձ տանն եմ զգացել էս աշխարհում, որ անկյունում էլ լինեմ։ Ախր էնքան պուճուր ա անտերը։ Նոր քաղաքներն ու երկրները կարող են միայն հիացնել։ Ու չփորձեք ինձ համոզել, որ էդ ամենն իմ հարստությունը չի։ Չեմ հասկանա։ Թերևս ինչ-որ բան էն չի հետս, չգիտեմ։ Անուշիկն երեկ ասաց ` քեզ վատ մի զգա, դու ուղղակի օդի նշան ես…:Ճ

Ինչպես, պուճուր ժամանակ միշտ դժվարությամբ եմ հասկացել, թե ինչու պիտի բարեկամներիս հետ շփվեմ, եթե շփվելս չի գալիս ու ինչու պիտի ծննդյանս տարեդարձին հրավիրեմ մարդկանց, որոնց հետ ընդհնարեպես ոչ մի ընդհանրություն չեմ զգում։ Տատս մի օր ասաց, որ ես բարեկամի ոտքը տնից կտրել եմ։ Ու Լիլոն միշտ ազգականներիցս մեկին, որի պատճառով արժանացա այդ պարսավանքին, ոտքը կտրած էր պատկերացնում։

Տատիս ասած՝ ուֆ եսիմ է, մի խոսքով, չգիտեմ ինչ ասեմ… 

***

Ափսոս, հիմա հստակ չեմ հիշում, թե էս վերջին գրածներիցս ինչքան ժամանակ ա անցել։ Մի երկու տարի հեչի պես։ Թվում էր, թե բան չի անցել, բայց էս արանքում ինչքան բան կատարվեց… Գնաց մամաս, ուղիղ մեկ տարի անց նույն օրը ծնվեց թոռնիկս, դրանից երեք օր հետ մոտոյի վրա վրաերթից զոհվեց Սաշկան… Հայաստանում իրավիճակ փոխվեց... Իսկ այս պահին շուրջս վառվում է Ավստրալիան։ Օրեր կան, որ ծուխը հասնում է մեզ, լցվում քթներս ու աչքերի մեջ։ Բայց մեզ առայժմ կրակը խնայում է։ Սիդնեյը, Ադելաիդան, ու բազմաթիվ փոքրիկ քաղաքներ շրջապատված են կրակով ու ծխից խեղդվում են։  Երազումս պուճուր Վաղինակի հետ նայում ենք պատուհանից դուրս ու հիանում տեսարանով։ Հետո կանաչապատ բլուրների ետևից բարձրացող ծուխ ենք նշմարում։ Հետո տեսնում ենք,  որ անտառներն են վառվում, հրդեհ է, ուժեղ հրդեհ։ Կրակն արագ արագ սաստկանում է ու մոտենում մեզ։ Բազմահարկ շենքերը պայթում  են մեկը մյուսի հետևից։ Հաջորդն արդեն մեր շենքի հերթն է։ «Վա՜ղ, թռանք» ասելս ու օվկիանոսի վրայով թևերս պարզած թռչելս մեկ է։  Վայրէջք ենք կատարումն մի կղզում, որը, կարծես թե, երկրի երեսին մմնացած միակ ապահով տեղն է…

***

Եվ ահա, ամիսներ անց արթնանում եմ  մի նոր մղձվանջում։ Էհ, աշխարհ, աշխարհ, էն վառվեց գնաց… Հիմա վրա հասավ թագաժահրը։ Էլ մարդ ի՞նչ սրտով պուպուշ հուշեր գրի։ Թե չէ, ասա, մեռար գրելով, Սոնա, էս անտեր աշխարհի վերջն էկավ խանգարեց։  Ես իմ է… Մտքումս հաճախ եմ շարունակում էս գիրը, բայց դե ծուլությունս ավելի զորեղ ա։ Փայլուն մտքերս օվկիանի ալիքների պես գալիս զարնում են անբան ուղեղիս ափերին ու գնում անվերադարձ։ Հիմա շշմած նստել եմ էկրանի առաջ ու փորձում եմ հիշեմ, էդ ինչն էր, որ ինձ վերջապես դրդեց բացեմ էս մոռացված ֆայլը։ Բայց չեմ կարողանում կենտրոնանալ։ Ամբողջ մարմինս քոր ա գալիս։ Անտանելի։ Ի՞նչ թագաժահր, ի՞նչ բան... Մուտանտ մոծակներ, թե, Աստված չտա, թաղթաբիթի, սա է խնդիրը… 

Բացի դրանից այդպես էլ մինչև վերջ չհասկացա ո՜չ գրելուս իմաստը, ո՜չ ժանրը, ո՜չ էլ քեզ եմ կարգին պատկերացնում, սիրելի ընթերցող, ներող կլինես, իհարկե։ Էլ չեմ ասում, որ դեռ մեծ հարց է, թե արդյոք այս ամենն իսկապես եղել է... Ինչպե՞ս կարող եմ վստահությամբ ասել, որ երազ չէր կամ պատրանք, որ ինքս ինձ այնքան եմ պատկերացրել, որ հավատացել եմ դրա իսկությանը։ Եվ թե ի՞նչ տարբերություն․․․ Չէ, իրո՞ք․․․ Ի՞նչ տարբերություն եղածի և պատկերացրածի միջև, եթե երկուսն էլ այս պահին միայն մտքումս են ապրում․․․ Ահա քայլում եմ պապիկիս հետ դեպի Կարապի լճի այգին։ Ինչ-որ տոն է, շքերթ։ Մենք Կարապի Լճի պուլպուլակի մոտ կանգնած տատիկից էն ռետինե պարանի վրա թռվռացող գույնզգույն գնդակներից ենք առնում, չեմ հիշում հիմա ոնց էին կոչվում․․․ Յոյո՞։ Հաստատ էն ժամանակ էնտեղ էդպես չէին կոչվում։ Շրջապատող մշուշի միջից հիշողությունս այդքանն է որսում միայն ու ջրի երես դուրս հանում։ Մեկ էլ՝ հպարտությունս ու ոգևորվածությունս, որ ահա՛ իմ սիրած ու բոլորի կողմից սիրված պապիս հետ քայլում եմ, ու տոն է... 

...Կոկտեբելում ենք: Գիշեր է: Լիալուսին: Նստած ենք դուրսը, ինչ-որ ընդարձակ բացօթյա տաղավարում, մաման իր սիրած մոսկովյան ընկերների հետ` Կոժինովների ու Բոչարովների: Հիշում եմ, որ լիալուսին է, որովհետև բոլորս նոր ենք վերադարձել սև-սև Սև ծովում լուսնի գծած արահետով մերկ լողալու մոգական ծեսից։ Ղրիմյան ուլտրամարին երկինքը, աստղերը, լուսինը, ծովը, մերկ, ազատ մարդիկ, որ մեկը մյուսի հետևից մտնում են ջուրը ու դանդաղ   շարան-շարան շարժվում դեպի խորքը լուսնի արահետով՝ էդ ամենի կախարդանքը դեռ մեջս ա։ Վադիմ Կոժինովը կիթար է նվագում ու երգում: Բոլորը խաղաղ են ու երջանիկ։ Ես մամայիս գիրկն են, ամուր փաթաթվել եմ նրա վզից, ամուր, ամուր: Կանգ առ, ակնթարթ, ասում եմ ես: Եթե ես չշարժվեմ ու բաց չթողնեմ մամային, էս պահը երբեք չի ավարտվի։ Ու ես խոստանում եմ ինքս ինձ մտովի բաց չթողնել այդ պահը։ Ու մանկական այդ խոստումս ասեմ, թե կախարդանքս, մինչև օրս գործում է։ Այդ պահը միշտ մեջս ա։ Բռնել եմ ամուր-ամուր, ինչքան ուժ ունեմ, ու բաց չեմ թողնում։