ՍՊԻՏԱԿ
Ես կարող էի այս ամենը պատմել մեկին, եթե համոզված լինեի, որ այդ մեկը կընդուներ դա, ինչպես թուղթն է ընդունում` սպիտակ, մաքուր թուղթը. ներծծում է, ընդունում իր անաղարտության վրա խոսք դարձած մտքերի արձագանքը խորհրդանշող խազերը, ընդունում է լուռ, լցվում նրանցով, կորցնելով իր մաքրությունը, որպեսզի կարողանա վերադարձնել իմը` ինձ, կամ աշխարհին:
Ինձ միշտ հուզում էր սպիտակի այդ համր, լուռ պատրաստակամությունը, անձնվիրությունը: Թվում էր` դրա համար էլ հենց ստեղծված էր թուղթը, որ վրան նկարեն, գրեն, խզբզեն, թե սպիտակի դերն է այս կյանքում լցվել նշաններով, նշանակությամբ, պարունակությամբ, իմաստով, քանզի ինքն ի սկզբանե անիմաստ է և դատարկ:
Դեռ փոքրուց ինձ ջղայնեցնում էին մաքուր, չլցված էջերը: Ես դեռ գրել չգիտեի, վերցնում էի մատիտը և նկարում մարդ, արև, տուն, ծաղիկ: Այս բոլորը հո ավելի կարևոր է, քան դատարկությունը, ավելի գեղեցիկ է, չ՞է, մա՛մ:
Մեծերը հրճվում էին: Բայց դե դա էլ այդքան կարևոր չէր, կարևորը լցնելն էր, գրիչը վերցրու ու խզբզիր` թե տառերը չգիտես: Ոչինչ, որ ուրիշները չեն կարողանա կարդալ, հասկանալ, դու հո ինքդ գիտես ի՛նչ ես գրում, դու հո քո իմաստը ճանաչում ես, դա ավելի կարևոր է:
Խաղասենյակիս մի անկյունը աշխատասենյակի տեսք էր ընդունել, լցվում էր թղթերով, թղթերով, թղթերով, թղթերը` նշաններով, աշխարհը` բովանդակությամբ: Հավատում էի այդ բովանդակության գոյությանը, մեծությանը, խորհրդին, իմաստին:
Ես տալիս էի թղթին, սպիտակին, դատարկությանը և ստանում էի նոր որակ, թվում էր`ինչ-որ բան է ստեղծվում, ավելանում, և դա ուրախացնում էր, լցնում էր ինձ: Իմ նոր աշխարհը այս հին, անվերջ, անսպառ աշխարհում: Լավ, թե վատ. Փոքր, թե մեծ, բայց ի՛մը, ի՛մը, ի՛մը:
Ե՞րբ կոտրվեց, փլվեց մեջս այդ հավատը: Չի էլ կոտրվել, երևի, կոտրվելը կզգայի` հալեց, նոսրացավ, կերպարանափոխվեց, սպիտակեց…
… վերցնում եմ մատիտը և նայում ճերմակ, մաքուր էջին: Ի՞նչ կարող ես ավելացնել սրան, սրանից ավել ի՞նչ կարող ես ասել. Ամեն գիծը ցավ է պատճառում, ճեղքելով սպիատակի ներդաշնակությունը, ամեն գիծը կեղծ է և սուտ, ամեն գիծը ցավում է իմ մեջ, ինձ լցնող սպիտակության ու դատարկության մեջ:
Նախանձում եմ, երևի, նրանց, ովքեր դեռ լիքն են նշաններով, նշանակությամբ, իմաստով և մտքերով, ովքեր լիքն են… բայց, չէ՛, չեմ հավատում, թե սպիատկից լիքն են, սպիտակից իմաստուն կամ նշանակալից:
Սպիատակին եմ հիմա միայն հավատում, սպիտակին միայն: Բայց նորից վերցնում եմ մատիտը և գծեր քաշում, վերցնում եմ թանաքը ու թափում մաքուր թղթի վրա, չէ՞ որ մարդ եմ ես և ոչ թե Աստված:
1986, Moscow
ԱՂՋԱՄՈՒՂՋ
Միայն քնի մեջ է մարդ իրեն ապրելիս զգում: Միայն քնի` կենարար այդ մահու մեջ ենք ճանաչում ինքներս մեզ ու հեռավոր մեր երկիրը, Աստծուն և սրբերին, մեր հայրերի անունները, անցած պահերի իմաստը: Միայն քնի մեջ են դարերը դառնում ակնթարթ, անհունը վերածվում է հավերժի մանրիկ, շոշափելի մասնիկի:
Վ.Սարոյան
Աղջամուղջ: Ի՞նչ գույն ունի այն սահմանը մթի և լուսո, առավոտվա և գիշերվա: Օդը ջինջ է, պաղ, բայց շոշափելի: Տեսնում եմ օդը, զգում աշխարհի բույրը, ձայնը, բոլոր զգայարններս են գործում, միայն հոգիս է կծկվում, լռում վախեցած, և ինչ-որ բան է պոկվում, առանձնանում ինձնից ու թռչում այնտեղ, պատուհանից դուրս, միանալով նրան ինչ-որ այդ հոտն է, այդ ձայնը և այդ գույնը, և որն անուն չունի: Անունը դնենք աղջամուղջ: Հիմա կմեռնի:
Ճանապարհ դեպի առավոտ` …սպասում: Հոգնած գրիչս անիմաստ նշաններ է գծում թղթի վրա: Օդի հետ, նրա գույնի, բույրի և երաժշտության հետ կցնդի, կանէանա և այն անհասկանալի թռչունը, որը լուռ, աչքերը խուփ պոկվեց ինձնից և հիմա այնտեղ է արդեն:
Ճանապարհ դեպի գիշեր` … երազ: Երազումս գնչուհի եմ: Կանաչ-կապույտ-դեղին վառ կիսաշրջազգեստս սենյակով մեկ փռած լողում եմ ինչ-որ լարված տարածության մեջ, պտտվում եմ, պարում: Փոքր, անծանոթ սենյակ, վառ, գունազարդ կարպետ պատին, հին պահարան, դռանը` հայելի: Հայելու մեջ` կարմիր-կանաչ-կապույտ զգեստս, սև, կարմիր, վառվող, այրվող դեմքս` անծանոթ այժմյան ես-իս մի գնչուհի, հայելու մեջ` գորգը, առաստաղը, հայելու մեջ` պար, խենթություն, ես եմ հայելու մեջ, ծիծաղում եմ, մի խենթ գնչուհի վառ շորերով, բայց շուրջս լուռ է, և երաժշտություն չկա, և ծիծաղս էլ չի լսվում: Մեջս էլ է լուռ: Բայց ես շարունակում եմ խենթի պես պարել` երկար, նիհար ձեռքերս սենյակի մեջ ինքնամոռաց տարածած… Եվ հանկարծ, հո՛պ, մի պահ, և ինչ-որ լար է մեջս կտրվում, ընկնում եմ թախտին, երեսս բարձի մեջ խրում, անշարժանում, քարանում, սև, ածխի գույնի մազերս` թախտից ցած, գորգով մեկ, զգեստս խամրած` թախտից ցած, սև վարսերիս խառնած, և լաց եմ լինում, և հեկեկում, բայց շուրջս էլի լռություն է, և մեջս էլ մի լար չկա:
Տարօրինակ երազ: Ո՞վ էր այդ գնչուհին: Ե՞ս էի, ո՞վ էր, որտեղի՞ց եկավ, ո՞ւր գնաց, ինչու՞ էր լաց լինում, ինչո՞ւ էր ծիծաղում, ո՛չ պատմություն ուներ, ո՛չ սկիզբ, ո՛չ վերջ…
… և նորից լուսանում է: Եվ կապտավուն պինդ օդը փարում է ինձ ու համբուրում, և ինձ էլ ոչինչ չի զարմացնում, ո՛չ գնչուհին, որին արդեն մոռացել եմ, ո՛չ իմ ես-ս, որ պահմտոցի է հետս խաղում (հետս գրում եմ` ո՞ւմ հետ…), ամեն ինչ կորցրել է իր կարևորությունը, բացի այն աղոտ լույսից, որի մեջ լողում եմ դեռ կիսաքուն…
Ահա գորշ լույսի օրորոցը,
Դեհ փորձի՛ր գցվել նրա ծոցը,
Ձեռքերդ բանա, գրկի՛ր աղջամուղջը,
Լուռ, աչքերդ փակ լողա նրա շուրջը,
Քանդի՛ր, փոքրիկս, սրտիդ կարերը,
Թող ազատ թռչեն այնտեղ քո ծտերը,
Թող գորշ լույսի դառնան մասնիկները
Այդ տարօրինակ ոգի-թռչնակները…
… Բայց քամին է ուժեղացել: Կանաչ վարագույրս պար է բռնել` լույս-մութ, լույս-մութ: Ինչ-որ մեխ այնտեղ, վերևը, և… մութ… վարագույրը չի վերադառնում, և լույս այլևս չկա, իսկ ինչ-որ բան շրխկոցով ընկնում է գետնին:
Քրչոտ կանաչ փալասի կտոր, և ես այլևս այնտեղ չեմ, ես նորից իմ սենյակում եմ, վեր եմ թռչում տեղիցս, մոտենում վարագույրին և սկսում քրքրել այն, պատառոտել մանր-մանր կանաչ կտորների
հայրս հարցնում է` լողո՞ւմ ես, այո՛, ասում եմ, բայց շատ անհարմար է, և բարձրանում եմ գետնից կես մետր, այսօր օդը շատ ծանր է, և իրերը շատ են, խանգարում են, անընդհատ դիպչում եմ իրերին: Սենյակի մեկ ծայրից մյուսը թռչում եմ, օդը ինչպես ջուրը լողալուց ետ մղելով, բայց միթե՞ սա թռիչք է, կարծես, Մոսկվայի ձմեռային այն լողավազնը լինի, տաք գոլորշու մեջ ոչինչ չես տեսնում, մի ակնթարթ ազատ սահում ես ջրի վրայով և, հո՛պ, դիպչում ինչ-որ գեր թպրտացող էակի… միթե՞ սա է թռիչքը…
լավ է ստացվում, ասում է հայրս, բայց ի՞նչն է լավ, հազիվ եմ տեղիցս շարժվում, օդը շատ ծանր է
հետո մղձավաջ
ես շարունակում եմ լողալ, բայց արդեն կեղտոտ, ճահճախառն ջրի մեջ, և, չգիտես ինչու, մտադրություն էլ չունեմ դուրս գալու և շարունակում եմ գարշանքով ձեռքերս թափահարել
դանդաղ և երկար երազ, իսկ ջուրը քչանում է, ցնդում… մնում է միայն ցեխը
դանդաղ, անվերջանալի երազ…
Բայց կգան, գալիս են նրանք, տարօրինակ և հարազատ զգեստերով, ջնջված, մշուշի մեջ կորած դեմքերով իմ Բարեկամները, և ես կհամոզվեմ, ես համոզվում եմ, որ
այն լարված տարածության մեջ, որտեղ դեռ չկա այո և ոչ, հիմա և առաջ, և նույնիսկ երբեք, միայն միշտ, գլուխը շրջած դեպի ես-ի սուտ ոչինչը, ինչպես շուռ տված շան մորթուց գլխարկ իմ ուղեղը պտտում է անհոգ և անգործ մինչև որ կգա Կարմիր ցավը
և ես համոզվում եմ, որ այդ ցավն էլ դեռ ոչինչ չի որոշում
ամեն անգամ ցավ, ամեն անգամ` ներս մտնելիս և դուրս գալիս, քնելիս և նոր երազում արթնանալիս, մեռնելիս և նոր կյանքում ծնվելիս, ամեն անգամ, ամեն անգամ` Կարմիր ցավ…
Արդեն երկու օր է պառկած եմ` քուն, մղձավանջ, մշուշ, անուրջներ, նորից քուն` երանելի՜ վիճակ…
Անգործությունից սուտ, թմրած խոսքեր են գալիս, սուտ աղոթքով է լցվում բերանս, սուտ աղոթքով եմ լցնում ուղեղս, իսկ թմրած «ես»-ս պտտեցնում, փոթորկում, անէացնում է, ջնջում դրսից մխրճվող մտքերը, մտքերը, մտքերը… պտտվի՛ր, կառուսել` ես չեմ ուզում, չեմ ուզում, չեմ ուզում մտածել այն դատապարտվածների մասին, ես չեմ ուզում հիշել քո դեմքը, սիրելի՛ս, ես հոգնել եմ քո դեմքից, ես զզվում եմ քո դեմքից
Կալեյդոսկոպի սրընթաց վազքը դանդաղում է, ահա արդեն նշմարվում են անմեղ տղայի մռայլ դեմքը, խցի դռան ետևից խնդմրտուքով փսփսացող հսկիչները, արևածաղիկ չրթող գեր, հիստերիկ հռհռացող կինը
տեսնում եմ արևը
տղան է իմ մեջ նայում արևին, դա նրա արևն է, իսկ ես միայն օգտվում եմ, արևը դեղնուցի գույն ունի, դեղնուցին մի քիչ արյուն է խառնվել, շատ քիչ, բայց անտանելի է նայել, արևից տհաճ հոտ է փչում
ախ, ի՜նչ շատ եք, որտեղի՞ց եք եկել, ես ձեզ չեմ կանչել, լսո՞ւմ եք, չեմ կանչել. ես փակում եմ աչքերս, քիթս, բերանս, ես կատաղությունից ուռած մատներով փորձում եմ ճխլել ուղեղս, բայց քունքիս վրա միայն կապույտ հետքեր են մնում, ես հայելու մեջ եմ նայում, միայն կապույտ հետքերն են երևում
բայց էլի եկաք, դուք եք իմ տեղը հայելու մեջ, հեռացե՛ք, ես ձեզ չեմ կանչել, ես ձեզ չեմ հիշում, ես ձեզ չեմ տեսել
այդ տղան, որ նայում է արևին և ժպտում, նայում այդ անտանելի դեղին արևին, որտեղի՞ց նրան նրան արև, ես նրա արև չեմ տվել
ես կսպանեմ նրանց, բոլորին կսպանեմ, նրանք կմահանան խաղաղ և երջանիկ, և վարդագույն կլինի նրանց մահը, և սպիտակ կդառնա, և սպիատակի մեջ կջնջվեն, կանհետանան նրանց անհեթեթ, գույնզգույն կյանքերը, նրանք սկիզբ չունեցան, ես նրանց լավ վերջ կհորինեմ
եթե ստեղծել եմ ձեզ ես, և երբևէ ապրել եք իմ մեջ, եթե երբևէ ես եմ ապրել ձեր մեջ, ապա ինչո՞ւ են այդքան օտար ձեր դեմքերը, ինչո՞ւ ես ձեզ չեմ ճանաչում, չեմ հիշում, դուք ինձանից ավել ինչ-որ բան գիտեք, դուք ձեր արևն ունեք:
Ես կսպանեմ ձեզ:
Վերցրու այս մեծ, փափուկ վրձինը, ահա՛, թաթախիր սպիտակի մեջ, դույլը անկյունում է դրված, և քսի՛ր, քսի՛ր, այսպես, գլխիս, մատներիս, սրտիս, լյարդիս, ականջներս չմոռանաս, հետույքս… հոգուս, աչքերիս, շատ լավ է, թո՛ղ, դու էլ գնա, հիմա գնա, սիրելիս, շնորհակալ եմ
ինձ դուր չի գալիս այս երազը, յուղաներկի հոտ է փչում վրայիցս, ես կարթնանամ հիմա, կարթնանամ մի նոր երազում, և կտեսնեմ ձեռքս, այս թուղթը, գրիչը, ես կմոտենամ լուսամուտին, մեխից կազատեմ վարագույրը, և գորշ լույսը կլցնի սենյակս:
1988